Usimamizi wa muda—utajiri ambao watu wengi hawatambui thamani yake halisi—ni msingi muhimu katika kujenga uwezo wa Mwislamu wa kutoa, kufanya kazi na kuwa na athari.
Tunapotafakari maisha ya waliotutangulia na juhudi za waliokuja baada yao, tunaona kwamba usimamizi wao wa muda ulijengwa juu ya misingi miwili mikuu:
Kwanza: baraka, ambayo tunaihitaji sana.
Pili: mpangilio, unaoufanya muda uendane na malengo yetu.
Na katika mhimili huu miwili ndipo tunapoweza kupata manufaa bora zaidi kutoka katika mali hii muhimu sana.
Mtume wa Allah ﷺ amesema:
“Neema mbili ambazo watu wengi wameghafilika na thamani yake: afya na muda wa mapumziko.”
Ni hasara kubwa kwa mtu kuwa na muda na afya—yaani nafasi na uwezo—kisha avipoteze bila kujali, badala ya kuvitumia katika yale yenye kheri na manufaa kwake mwenyewe, kwa watu wanaomzunguka au wale walio chini ya uangalizi wake.
Swali Muhimu
Lakini swali linalowakabili wale wanaotambua thamani ya muda ni hili: Ni mpango gani bora wa kuunganisha juhudi za kidini na kazi za kidunia katika ulimwengu uliojaa shughuli na mihangaiko?
Tunawezaje kupanga ratiba bora, iwe kwa mtu mwenye saa maalumu za kazi, au kwa mama wa nyumbani anayetekeleza majukumu ya mama na mlezi, huku akiwa pia na hamu ya ibada na kushindana kufikia daraja za juu mbele ya Allah?
Jambo huwa gumu zaidi ikiwa pia anafanya kazi nje ya nyumba.
Mara nyingi kila upande hulalamikia ukosefu wa muda na kushindwa kuweka mizani baina ya mahitaji ya dunia na Akhera. Baadhi ya watu hujaribu kuyatenganisha kabisa, wakaweka muda maalumu kwa hili na muda mwingine kwa lile, ilhali kuyaunganisha mara nyingi huwa bora zaidi na yenye baraka zaidi.
Hebu tufupishe sasa kanuni muhimu zinazoweza kutusaidia kuimudu sanaa ya kutumia muda wetu kwa namna bora zaidi:
1. Kanuni ya Kutambua Vipaumbele
Hii inajumuisha kila faradhi na wajibu ambao lazima upewe nafasi ya kwanza katika ratiba yetu.
Msingi wa kwanza ni swala, ambayo ni nguzo ya dini, pamoja na mambo mengine yote yaliyo katika ngazi ya wajibu.
Lakini vipaumbele huongezeka na kubadilika kulingana na majukumu, hali na maslahi ya kila mtu.
2. Biashara ya Muda
Maana yake ni “kununua muda” na kutodharau dakika na sekunde, si saa na siku pekee.
Mfano wake ni kuchagua njia fupi zaidi ya kufika sehemu fulani, kutumia usafiri unaookoa muda badala ya ule unaochelewesha, kulipa bili kwa njia ya mtandao badala ya kwenda vituoni na kusubiri kwenye foleni, na njia nyingine nyingi za kuokoa muda.
3. Kugawa Majukumu
Hapa tunapunguza mzigo wa baadhi ya shughuli kwa kumpa mtu tunayemwamini kazi fulani ili atuokolee sehemu ya muda wetu.
Kwa mfano, mtu mwingine anaweza kununua mahitaji ya nyumbani au kusaidia katika usafi wa nyumba kulingana na haja.
4. Kuunganisha Majukumu
Yaani kufanya mambo kadhaa kwa wakati mmoja.
Kwa mfano, unaweza kwenda kununua mahitaji, kufanya simu, kuomba msamaha kwa Allah mara mia, kutoa sadaka kwa siri na kuwasiliana na ndugu zako katika safari moja.
Miongoni mwa ibada rahisi zaidi zinazoweza kuunganishwa na kazi za kidunia ni dhikr, lakini kwa bahati mbaya watu wengi hujikosesha fadhila hii.
Mama anapofanya kazi za nyumbani anaweza kumkumbuka Allah mara elfu nyingi.
Vilevile mtu anayesafiri, mfanyakazi akiwa kazini, au mwanafunzi akiwa chuoni, anaweza kurudia:
Subhanallah, Alhamdulillah, La ilaha illa Allah, Allahu Akbar, wa la hawla wa la quwwata illa billah.
5. Kanuni ya Kuondoa Yasiyo ya Lazima
Hii ni kuondoa mambo yanayokula muda bila faida, iwe kwa muda au kabisa.
6. Kanuni ya Kubadilisha Shughuli
Nafsi ya mwanadamu kwa asili hupenda mabadiliko na huchoka haraka na ratiba ileile.
Kwa hiyo mtu anapaswa kutofautisha shughuli zake kwa hekima.
Wakati mwingine tunapaswa kubadilisha aina za ibada na matendo yetu: leo sadaka, kesho swala na Qiyam, siku inayofuata kusaidia mtu, huenda baadaye kumdhamini yatima au kufanya kazi ya kujitolea.
Hivi ndivyo tunavyoshindana kupata ujira mkubwa.
7. Kanuni ya Kujua Lililo Muhimu Zaidi
Hali zinazoupitia Ummah wa Kiislamu zinatulazimisha kufuatilia mambo yake kila siku na kuchangia katika kuuinua.
Kitabu cha Sheikh Ibrahim al-Sakran “Al-Majariyat” kinaweza kusaidia sana kuelewa jambo hili.
8. Kanuni ya Uwekevu
Kila tunachoweza kuahirisha au kupunguza ili kupata nafasi kwa jambo muhimu zaidi kinaingia katika kanuni hii.
Pia inajumuisha kutunza vizuri vitu tulivyo navyo ili tusilazimike kuvipata tena, jambo ambalo linaweza kutupotezea muda mara mbili.
9. Kanuni ya Ushirikiano
Tunaweza kushirikiana na wengine pale tunapojua kwamba kazi itakamilika kwa haraka zaidi na vizuri zaidi, bila kuathiri muda wetu au ubora wa kazi.
10. Kanuni ya Kufidia Kilichopita
Kuna majukumu mengi ambayo hatuwezi kuyafanya kwa wakati wake, lakini bado tunaweza kuyafidia baadaye.
Kulingana na umuhimu wake, tunaweza kuharakisha au kuchelewesha ufidiaji huo.
11. Kanuni ya Kuunganisha Kupokea na Kutoa
Ni kufanya jambo na wakati huo huo kujifunza kutoka kwake.
Kwa mfano, unaweza kumfundisha mtoto Qur’ani na wakati huo huo nawe ukahifadhi pamoja naye.
12. Kanuni ya Urafiki Mwema
Kuwa na marafiki fulani maishani ni neema kubwa.
Wanaweza kutuokoa muda wa kutafuta taarifa au habari, kusaidia katika baadhi ya majukumu, au hata uwepo wao pekee ukatukumbusha Allah.
Wanakuwa sababu ya kuhamasishana katika kushindana kwenye kheri, kuiga mema na kuwa na nidhamu.
Na sisi pia tunapaswa kuwa hivyo kwa wengine.
13. Kanuni ya Uamuzi Madhubuti
Tunapogundua kuwa tumepuuza sana mambo muhimu—kwa mfano mtu amepitisha wiki bila kusoma Qur’ani, bila dhikr au bila kujikurubisha kwa Allah—anapaswa kuchukua uamuzi madhubuti.
Aache alichonacho, akate muda kwa lazima kwa ajili ya ibada hiyo na ajitenge kidogo ili alipe “deni” lake.
Kujitenga na kelele ni muhimu sana katika kufanikisha mambo.
Unaweza kuzima simu, kufungua Mus’haf na kusoma kiasi Allah atakachokuwezesha mpaka moyo utulie.
Kanuni hii pia hutumika kila tunapoona uvivu katika ibada au hata katika majukumu yetu ya kidunia.
14. Kanuni ya “Usiache Yote kwa Sababu Huwezi Kufanya Yote”
Kanuni hii inamruhusu mtu kupata kiasi kikubwa cha kheri hata kama hawezi kuifanya yote.
Inafaa sana kwa mgonjwa, aliye katika mtihani, au yeyote anayezuiwa na hali fulani kufanya jambo kwa ukamilifu.
15. Kanuni ya Kutimiza Ahadi
Katika shughuli zetu za kila siku kuna amana na ahadi nyingi.
Usibebe amana au usitoe ahadi kabla hujajua kwamba utaweza kuitimiza kwa namna inayostahili.
16. Kanuni ya: “Allah Haikalifishi Nafsi Ila kwa Uwezo Wake”
Tatizo la watu wengi ni kutaka kila kitu au kutofanya chochote.
Mfano ni mtu anayetaka kuhifadhi Qur’ani yote ndani ya mwezi mmoja, bila kuzingatia uwezo wake wa kibinadamu, hali zake au changamoto za maisha.
Kwa hiyo tunapaswa kutoa juhudi kwa mujibu wa uwezo wetu, wala tusijikalifishe zaidi ya uwezo wetu.
Hivyo pia kwa kazi zote: tunazipima kulingana na uwezo wetu halisi, si matamanio yetu tu.
17. Kanuni ya “Sasa, Siyo Kesho”
Kazi nyingi tunaweza kuzimaliza bila kuahirisha.
Kadiri tunavyoacha tabia ya kuchelewesha mambo, ndivyo kiwango chetu cha mafanikio kinavyoongezeka.
Ni bora kutekeleza kanuni:
“Usiahirishe kazi ya leo mpaka kesho.”
18. Kanuni ya Kujihesabu Kabla ya Kulala
Baadhi ya mapungufu ya siku tunaweza kuyarekebisha kabla ya kulala.
Kwa mfano, tunaweza kufanya istighfar, tasbih na hamd.
Hii pia ni nafasi ya kujipima kuhusu tulivyotekeleza haki na wajibu wetu wa siku hiyo.
Tunapoona tumepunguza katika jambo fulani, tunaazimia kulifidia siku inayofuata kwa juhudi zaidi.
19. Kanuni ya Kujiadhibu
Nafsi inapopunguza sana katika jambo fulani, lazima wakati mwingine iwe na aina ya adhabu ya kujirekebisha.
Ikiwa wiki imejaa ghiba au madhambi mengine, mtu anaweza kujirekebisha kwa kuongeza matendo ya kheri: kutoa sadaka, kuongeza istighfar, kumtendea mema yule aliyemkosea, au kuacha aina fulani ya burudani.
Hivyo adhabu yenye manufaa inaweza kuwa sehemu ya ratiba yetu ya kila siku.
20. Kanuni ya Misimu ya Kheri
Hatupaswi kupoteza misimu mikubwa kama Ramadhani, siku kumi za mwanzo za Dhul-Hijjah, Umrah, Hajj, au kipindi chochote ambacho ujira wake una upekee.
Pia likizo na mapumziko vinaingia hapa; ni vyema vitumike kwa namna bora kabisa.
21. Kanuni ya Uchaguzi Bora
Wakati mwingine tunalazimika kuchagua kati ya mambo mawili au zaidi, kama sehemu ya kwenda au kazi ya kufanya.
Daima tunapaswa kuchagua iliyo bora kwa upande wa mazingira, manufaa na matokeo yake.
Kanuni hii pia inajumuisha kuanza na kazi ambazo hazihitaji muda mwingi, kuzimaliza haraka kabla ya kuzama katika kazi ndefu zaidi.
Hii ni sanaa ya kuharakisha mafanikio kwa kupitisha kwanza mambo rahisi na ya haraka, ili jambo gumu na refu lisitunyime furaha ya kuona mafanikio.
22. Kanuni ya Utendaji Bora
Ili tusilazimike kurudia kazi na kutumia muda zaidi baadaye, tujitahidi kufanya kazi kwa ubora mkubwa tangu mwanzo.
Kwa kufanya hivyo tunapunguza kurudia na majaribio ya mara nyingi.
23. Kanuni ya Hali za Kipekee
Kila kanuni ina hali zake maalumu.
Ugonjwa, kifo cha ndugu, dhiki, majanga, vita au mashambulizi vinaweza kuvunja ratiba ya kawaida.
Katika hali kama hizi mtu anapaswa kuzingatia vipaumbele vya lazima na hali aliyomo.
24. Kanuni ya Kutumia Fursa
Mara nyingi tunakutana ghafla na nafasi ya kufanya kheri au kujiendeleza bila kuwa tumeipanga.
Hii ni katika fadhila za Allah kwetu, hivyo tunapaswa kuzitumia fursa hizo na “kupanda mawimbi yake”.
Ni zenye thamani kubwa, kama hazina kwa anayekutana nazo katika maisha.
Ukisikia kuna nafasi ya kufanya Umrah au kujiunga na kozi muhimu sana, usiipoteze bila sababu.
25. Kanuni ya Unyumbufu
Katika kushughulika na muda, ratiba haipaswi kuwa kifungo.
Baadhi ya kazi zinaweza kusogezwa mbele au nyuma kwa unyumbufu, mradi malengo makuu yabaki yale yale.
26. Kanuni ya “Mapumziko ya Mpiganaji”
Nafsi ya mwanadamu haiwezi kutoa kilicho bora zaidi bila kupata vipindi vya mapumziko vinavyoirudisha ikiwa na nguvu zaidi.
Hizi ni nyakati ambazo shughuli za kidunia zinapungua, lakini moyo hauachi kushikamana na kamba imara ya mbinguni kupitia dhikr, ukaribu na Allah na ibada, ambavyo huituliza nafsi na kuipa nguvu.
27. Kanuni ya Kutafuta Baraka
Ili tuhisi baraka katika kazi zetu, jambo la kwanza ni kutengeneza nia njema.
Hata kazi za kidunia zinaweza kugeuzwa kuwa ibada ikiwa nia yake ni njema, kama kutaka kuwa miongoni mwa wale wanaotoa kuliko wanaoomba, kwa maana ya hadith:
“Mkono wa juu ni bora kuliko mkono wa chini.”
Na katika kila kazi, ikiwa inaambatana na kumkumbuka Allah, sadaka au kumsaidia mtu—kama kumwondolea Mwislamu shida, kulipa deni lake au kumsaidia kwa njia nyingine—baraka zake huonekana katika maisha.
Pia kuna baraka katika Qiyam.
Rakaa mbili kabla ya Alfajiri zina athari kubwa katika siku nzima kwa yule aliyeizoea ibada hii tukufu.
Na katika Swala ya Dhuha kuna baraka ya muda na afya.
Na karibu kila mtu anayeshikamana na sehemu yake ya kila siku ya Qur’ani huzungumzia baraka ya ajabu katika muda wake.
Hapa ndipo inapoonekana fadhila ya Allah kwa yule anayefanya juhudi mchana na usiku huku akibadilisha kazi zake za kidunia, mienendo yake na utulivu wake kuwa ibada, tofauti na yule anayekimbia maisha kama mashine.
Anaweza kuwa mtaalamu wa kupanga, lakini akikosa baraka bado atalalamika kuwa muda haumtoshi.
Kanuni ya Kutafuta Msaada wa Allah na Dua
Bila msaada wa Allah tusingeweza kukamilisha chochote maishani.
Wala hatuwezi kutimiza ratiba zetu za kila siku kwa wakati na ubora bila msaada Wake.
Kwa hiyo lazima tuishi kwa kanuni ya:
﴿Wewe pekee tunakuabudu, na Wewe pekee tunakuomba msaada﴾
Yaani kumuomba Allah msaada katika kila jambo linalokuwa gumu kwetu, na hata katika lile linaloonekana rahisi.
Hitimisho
Tunaweza kutumia kanuni hizi zote au baadhi yake, au kubadilisha kati yake, ili kutumia muda wetu kwa namna bora zaidi.
Lakini ratiba yetu ya kila siku lazima iwe ratiba ya watu wenye furaha, si ya watu wenye mashaka na taabu; tufanye majukumu yetu kama waja wa Allah, si kama watumwa wa dunia.
Allah amesema:
﴿Sema: Hakika swala yangu, ibada yangu, uhai wangu na mauti yangu ni kwa ajili ya Allah, Mola wa walimwengu. Hana mshirika. Na hayo ndiyo niliyoamrishwa, nami ni miongoni mwa Waislamu.﴾
Allah atupe sisi na nyinyi tawfiq katika yale Anayoyapenda na Anayoyaridhia.
