Katika zama hizi, taifa la Kiislamu linakumbwa na misukosuko mingi, lakini mojawapo ya migogoro hatari na kubwa zaidi ni mgogoro wa kuporomoka kwa maadili ambao umeathiri mahusiano mengi baina ya watu.Maana za heshima zikadhoofika, kejeli na dhihaka zikaenea, mabishano na mabishano yakaongezeka, na ikawa rahisi kwa watu kutoa hukumu na shutuma bila uthibitisho wala kuzingatia.Kwa kuporomoka huku kwa maadili, jamii zinavurugika na minyororo iliyopaswa kuegemezwa juu ya haki na heshima ya imani, udugu na haki inasambaratika.
Katikati ya ukweli huu, Qur’ani Kuu inajitokeza ili kurejesha uwiano wa kimaadili wa taifa na kuweka kanuni zinazoilinda jamii kutokana na machafuko na mfarakano.Mojawapo ya surah kubwa zilizoshughulikia kipengele hiki kwa njia sahihi na ya kina ni Surah Al-Hujurat.Ni sura ya elimu ya kimaadili yenye ubora, ambayo iliweka misingi ambayo juu yake mahusiano ndani ya jamii ya Kiislamu yanapaswa kujengwa.
Sura hii kwa makini ilipanga mahusiano katika jamii, kwa kuanzia na kutukuza hadhi ya Mtume (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) kama Allah alivyowaamrisha Waumini kumstahi na kumstahi, kuteremsha sauti zao mbele yake, na kuhisi hadhi yake kubwa mbele ya Mola wake Mlezi, kwa sababu umma ambao haujui hadhi ya Mtume wake hauwezi kuwa na maadili mema wala maisha yake yamenyooka.
Kisha Sura ikasogea katika kusimamia uhusiano baina ya waumini wenyewe, hivyo ikaamuru suluhu baina ya watu, kuepusha vishawishi, na kuacha mapigano baina ya Waislamu. Kisha ikakataza dhihaka, kashfa, kutukana majina, shuku mbaya, upelelezi, na kusengenyana.Hawa ndio wadudu waharibifu ambao wakienea katika jamii huharibu maadili yake na kuusambaratisha umoja wake.
Sura hiyo pia inafafanua uhusiano na umma kwa ujumla, ikisisitiza kwamba wanadamu wote wana asili sawa, na kwamba kigezo cha kweli cha kutofautisha si nasaba, rangi, au pesa, bali ni uchamungu, kama vile Allah alivyosema: “Hakika aliye mtukufu zaidi miongoni mwenu mbele ya Allah ni yule anayekuogopeni.
Kisha Sura ikateremsha ukweli juu ya unafiki unaoweza kuvaa vazi la Uislamu kwa nje na hali moyo hauna imani, ikionyesha kwamba Allah Mtukufu ni mjuzi wa siri na anajua yaliyomo nyoyoni kama ajuavyo yale yanayoonekana kwenye ndimi.
Kwa ajili hiyo, inaweza kusemwa kwamba Surat Al-Hujurat inachora hati jumuishi ya kimaadili kwa umma wa Kiislamu, ambayo inasimamia uhusiano na Mtume, rehema na amani ziwe juu yake, inaweka mizani ya udugu baina ya waumini, inaweka utawala wa uadilifu na wanadamu wote, na kufichua hatari ya unafiki na kujifanya.
Hivyo umuhimu wa kuitafakari Sura hii katika zama zetu hizi.Kwa sababu machafuko mengi ya kimaadili ambayo taifa linateseka hivi leo ni matokeo ya kujitenga na kanuni hizi za Qur’an ambazo Allah aliziweka ili kujenga jamii yenye mshikamano ambamo maadili na uadilifu vinatawala.
Tutasimama na baadhi ya aya za Sura hii tukufu, tukitafakari karama na maana zake, ili kutambua jinsi Qur’an ilivyotaka kujenga jamii ambayo ndani yake hadhi ya kiimani na uadilifu inatawala miongoni mwa watu, mbali na machafuko ya kimaadili ambayo yanaharibu mataifa na kusambaratisha nguvu zao.
Jambo la kwanza tunaloliona katika aya zinazoheshimika za Surah Al-Hujurat ni kwamba zinajumuisha mkabala mkubwa wa kiungu wa kujenga ufahamu wa kimaadili na kiakili wa taifa. Wanaanzisha msingi uliostaarabika unaohifadhi usawa na uadilifu wa jamii, na kuizuia isiingie kwenye machafuko, ukosefu wa haki na kutoaminiana.
Allah anasema:
“Enyi mlioamini, akikujieni mkosaji na khabari, chunguzeni, msije mkawashambulia watu kwa ujinga, kisha mkajuta kwa mliyoyatenda.”
Hotuba ya Allah imeanza kwa kusema: {Enyi mlioamini, akikujieni mkosaji na habari, basi hakikisheni}, ambao ni wito unaoelekezwa kwa watu wenye imani, kwa sababu imani ya kweli inahitaji umakini wa akili, uadilifu wa dhamiri, na uthibitisho mzuri kabla ya kutoa hukumu.Sio kila kinachosikika kinaaminika, na sio kila habari inayosambazwa inafaa kwa msimamo au uamuzi wa msingi.Allah anataka muumini awe mtu wa kuwajibika katika shughuli zake za habari, asiongozwe na uvumi na mihemko.
Hapa kina cha sheria za Qur’ani kinadhihirika.Anapohusisha haraka katika kuamini habari na kutumbukia katika dhulma na majuto, Allah Mtukufu amesema: {Msije mkawasibu watu kwa ujinga, kisha mkajuta kwa mliyoyatenda}.Ni kiasi gani cha ukosefu wa haki kilichotokea kwa sababu ya habari za uwongo, ni kiasi gani cha utengano kilichotokea kwa sababu ya uvumi, na kiasi gani cha damu, heshima, na pesa zilimwagwa kwa sababu watu hawakujithibitisha wenyewe kabla ya kuhukumu.Kwa hiyo, Uislamu ulifanya uthibitishaji kuwa kanuni ya haki na vazi la usalama linaloilinda jamii kutokana na machafuko ya kimaadili.
Na jueni kwamba Mtume wa Allah ﷺ yuko miongoni mwenu. Lau angeli kuwatiini katika mambo mengi, mngeli laani, lakini Allah amekupendeni imani na kuipamba katika nyoyo zenu, na akaichukia. kwenu ni kufuru, uchafu na uasi. Hawa ndio walioongoka.
Kisha hotuba inahamia kwenye ukumbusho mkubwa unaotia ndani ya nafsi maana ya kuadibu na kukimbilia wahyi, basi Allah Mtukufu anasema: {Na jueni kwamba Mtume wa Allah ﷺ yuko miongoni mwenu}.Kuwepo kwa Mtume (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) miongoni mwa Maswahaba ndio chanzo cha uongofu na mizani ambayo mambo yaliwasilishwa.Si busara kwa watu kutanguliza rai na matamanio yao mbele ya mwongozo wa Mtume (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) kwa sababu wahyi una elimu ya kweli ya maslahi yao kupitia elimu yao wenyewe.
Ndio maana Allah Mtukufu akasema: {Lau angelikutii katika mambo mengi, mngelilaaniwa} yaani lau Mtume angefuata matamanio yenu na mapendekezo yenu katika kila jambo, hili lingelikufanyieni ugumu na kukuleteeni shida na dhiki.Hii ni elimu kubwa kwamba ukweli hautegemei matamanio, na mwongozo huo haupimwi kwa yale yanayotaka nafsi, bali kwa yale ambayo Allah anataka kwa waja wake.
Kisha Allah anaifichua siri ya uwongofu katika nyoyo za Waumini, akisema: {Lakini Allah amekupendeni imani na kuipamba katika nyoyo zenu}.Imani si wazo tu la kiakili au mapokeo ya kijamii, bali ni nuru ambayo Allah anaipanda moyoni, ili ukweli upate kupendwa na nafsi, na maumbile yapate faraja ndani yake, na kupata utulivu na uhakikisho ndani yake.Kwa hiyo, akaitofautisha mapenzi haya na kinyume chake, akasema: {Na akakufanyieni kuwa mgumu ukafiri, uchafu na uasi}.
Hii ni moja ya dalili kuu za huruma ya Allah kwa waumini.Hakuwaamrisha tu kufanya mema na kukataza maovu, bali pia Aliweka ndani ya nyoyo zao mwelekeo wa asili wa kuelekea kwenye utii na kuchukia maasi.Muumini akipata moyoni mwake kupenda ukweli na kuchukia uwongo, anapaswa kujua kwamba hii ni baraka na baraka kubwa kutoka kwa Allah.
Kisha Allah anawaeleza watu wa nyoyo hizi kwa kusema: {Hao ndio walioongoka} yaani wale ambao akili zao na nyoyo zao zimenyooka, basi wanaanza kuiona haki kuwa ni haki na kuifuata, na kuiona batili kuwa ni batili na kuiepuka.Uadilifu hapa sio ujuzi tu, bali ni mchanganyiko wa elimu sahihi na matendo mema.
“Ni fadhila zitokazo kwa Allah na baraka, na Allah ni Mjuzi, Mwenye hikima”
Lakini Qur’an haiziruhusu nyoyo zidanganywe na nafsi zao, kwa hivyo inahitimisha maana yake kwa kusema: {Fadhila kutoka kwa Allah na baraka}, kusimamisha ukweli mkubwa, ambao ni kwamba uwongofu si matokeo ya akili ya mwanadamu au nguvu, bali ni fadhila kutoka kwa Allah anampa amtakaye.Ni watu wangapi wamepewa akili na akili lakini wamenyimwa nuru ya mwongozo, na ni watumishi wangapi sahili ambao Allah amefungua mioyo yao kwa ukweli na wakawa watu wazima.
Ndio maana Aya ikahitimisha kwa kusema: {Na Allah ni Mjuzi, Mwenye hikima}, kwani Yeye, Utukufu ni Wake, Anamjua anayestahiki uwongofu na anawafungulia milango yake, na Anamjua anayesisitiza juu ya ubaya na kuuacha kwa yale aliyojichagulia, na yote haya yanafanyika kwa mujibu wa hekima yake kubwa na uadilifu wake kamilifu.
Yeyote anayezitafakari aya hizi anatambua kwamba si tu miongozo ya kimaadili, bali ni kanuni za kujenga jamii iliyokomaa: jamii yenye yakini kabla ya kutawala, inayopima mambo katika mizani ya wahyi, inapenda imani na inachukia ufisadi, na inajua kwamba uongofu ni neema kutoka kwa Allah inayopaswa kushukuriwa na kuhifadhiwa.
Iwapo Waislamu wangezingatia kanuni hizi za Qur’ani, majaribu mengi yangezimwa, uvumi ungepungua, na haki na rehema zingetawala miongoni mwao. Lakini uhakiki unapopuuzwa na matamanio yakipewa kipaumbele kuliko mwongozo, upotovu wa kimaadili huanza unaotishia mshikamano na uthabiti wa taifa.
Hili ndilo linalozifanya aya hizi kutoka katika Surat Al-Hujurat kuwa shule kubwa ya elimu inayojenga upya akili na dhamiri ya Muislamu kwa msingi wa hekima, uthibitisho, na ukomavu.
Kisha Allah Mtukufu anasema: “Na ikiwa makundi mawili ya Waumini yanapigana, patanisheni baina yao; na likiasi moja kati yao, basi piganeni na yule aliyeasi mpaka alipe. Na amri ya Allah, lakini ikitekelezwa, basi patanisheni baina yao kwa uadilifu na uadilifu. Hakika Allah huwapenda waadilifu.
Aya hizi zifuatazo zinafichua njia kuu ya kiungu ya kukabiliana na jambo la hatari zaidi linalotishia jamii: mapigano ya ndani na mgawanyiko wa madaraja.Haielezi tu tatizo, bali inawasilisha mfumo jumuishi wa kimaadili na kisheria unaohifadhi umoja wa taifa na kuzuia kuporomoka kwake kutoka ndani.
Allah Mtukufu anasema: {Na ikiwa makundi mawili ya Waumini yanapigana basi patanisheni baina yao}. Kwa mtazamo wa kwanza inashangaza kwamba Qur’an haikusema: Iwapo makundi mawili ya watu yalipigana, bali ilisema: {Waumini}.Hiki ni kielelezo tosha kwamba kutokea kwa mapigano hakuwaondoi kwenye duara la imani, bali ni jeraha kubwa katika mwili wa udugu ambalo linapaswa kutibiwa haraka kabla halijazidi kuwa mbaya.
Mapigano kati ya waumini sio jambo la kawaida ambalo ni lazima kuishi nalo. Badala yake, ni kasoro ya kimaadili na kijamii inayohitaji uingiliaji kati wa haraka.Ndio maana hotuba hiyo haikuelekezwa kwa wapiganaji tu, bali kwa Waumini wengine wote, kana kwamba Qur’an inasema: Iwapo ugomvi utazuka baina ya makundi mawili, haijuzu kwa umma uliobaki kusimama na kutazama, kwa sababu mzozo ukiachwa bila kusuluhishwa, uovu wake utaenea na kuteketeza kila mtu.
Ndio maana ikaja amri madhubuti: {Basi suluhisheni baina yao}. Na upatanisho hapa sio tu maneno ya utulivu au faraja!Bali, ni kazi kubwa kuondoa visababishi vya migogoro, na kuzirudisha nyoyo kwenye mizani ya haki na ukweli.Jumuiya ya waumini ina jukumu la kudumisha mshikamano wake na kuzima moto wa fitna kabla haijageuka kuwa vita virefu vinavyosambaratisha mioyo mbele ya miili.
Lakini Qur’an ina uhalisia katika mtazamo wake wa nafsi ya mwanadamu.Pande hizo mbili haziwezi kujibu mageuzi, na moja ya madhehebu mawili inaweza kusisitiza juu ya udhalimu, na hapa sheria inahamia hatua nyingine. Allah Mtukufu anasema: {Lakini mmoja wao akimdhulumu mwenzake, basi piganeni na walio dhulumu.}
Ni msimamo thabiti unaoamua kwamba dhuluma isiachwe bila kudhibitiwa.Mageuzi haimaanishi kumvumilia dhalimu, wala haimaanishi kuwakandamiza wanyonge kwa jina la amani.Bali uadilifu ndio msingi wa amani ya kweli, na kwa hiyo waumini wameamrishwa kulizuilia kundi lililo potovu mpaka lirejee kwenye haki.
Usemi wa Allah: “Mpaka utii amri ya Allah” unaonyesha kwamba lengo la kupigana si kulipiza kisasi wala kuangamiza, bali ni kumrudisha mkosaji kwenye kiwango cha ukweli.Lengo si kumshinda mpinzani, bali kuzima ugomvi na kurejesha jamii katika uadilifu.
Kisha ukaja mguso wa ajabu wa Qur’ani unaodhihirisha kiini cha sheria ya Sharia, kama Allah Mtukufu anavyosema: {Lakini ikiwa itatimia, basi suluhisha baina yao kwa uadilifu na uadilifu.
Mara kundi dhalimu linaporudi kwenye ukweli, mapigano yanaisha mara moja, na kazi ya mageuzi huanza tena.Lakini wakati huu, Qur’an inasisitiza uadilifu katika upatanisho, kwa sababu upatanisho wakati fulani unaweza kutokea kwa njia ya upendeleo au isiyo ya haki, hivyo jeraha linabakia kwenye nyoyo hata kama vita vitasimama.
Ndiyo maana Allah Mtukufu akathibitisha kwa kusema: {Na kuweni waadilifu, kwani Allah huwapenda waadilifu.} Uadilifu si kanuni ya kisheria tu, bali ni tabia ambayo Allah anaipenda na inamleta mmiliki wake karibu Naye.Watu waadilifu ni wale ambao hawajaathiriwa na undugu, undugu, au maslahi, lakini badala yake hufanya mizani yao iwe ukweli pekee.
“Waumini ni ndugu tu, basi patanisheni baina ya ndugu zenu na mcheni Allah ili mrehemewe.”
Kisha aya inayofuata inakuja kuweka msingi ambao sheria hii yote lazima ijengwe: {Waumini ni ndugu tu}.
Ni sentensi fupi, lakini imebeba agano kubwa zaidi la kijamii katika Uislamu.Uhusiano kati ya waumini sio tu uhusiano wa maslahi au ushirika wa muda, bali ni udugu wa kweli katika dini na imani.Udugu huu unahitaji upendo, utegemezo, uaminifu-mshikamanifu, na rehema, kama vile mwili mmoja unavyohitaji kuteseka ikiwa mshiriki anaulalamikia.
Ndio maana akasema mara baada yake: {Basi patanisheni baina ya ndugu zenu wawili}. Magomvi hayo mawili si pande mbili za mbali, bali ni ndugu katika imani, na kusuluhisha uhusiano kati yao ni wajibu kwa ndugu wengine.Ishara hii ya Qur’ani inaelekeza mioyo upya;Mtu anapokumbuka kuwa mpinzani wake ni ndugu yake katika dini, hasira yake hupungua, na njia ya upatanisho inakaribia.
Kisha Aya ikakhitimisha kwa ukumbusho mkubwa kabisa: {Na mcheni Allah ili mrehemewe}.
Uchamungu ndio mdhamini wa kweli wa kuendelea kwa udugu.Ikiwa uchamungu haupo, tamaa, ushabiki, na maslahi finyu hujitokeza, na mgogoro mdogo hugeuka kuwa mgogoro mkubwa.Hata hivyo, ikiwa hofu ya Allah Mwenyezi imo ndani ya mioyo, nafsi huelekea kwenye msamaha, haki, na marekebisho.
Ndio maana Allah akahusisha uchamungu wake na kushuka kwa rehema, kwa sababu jamii inayosimamisha uadilifu, inayotaka marekebisho, na kuhifadhi udugu wa imani, ni jamii inayostahiki rehema ya Allah hapa duniani na akhera.
Moja ya mambo makubwa ambayo aya hizi yanadhihirisha ni kwamba Uislamu haujengi jamii juu ya udhanifu wa kufikirika unaopuuza asili ya mwanadamu, bali unaijenga juu ya uhalisia wa kimaadili wenye hekima: unakubali uwezekano wa migogoro, bali unaiwekea udhibiti unaoizuia isigeuke kuwa machafuko na uharibifu.
Tukitafakari hali halisi ya taifa leo, tunatambua ni kiasi gani tunahitaji kukumbuka maana hizi za Qur’ani.Migogoro mingi huanza na neno au mabishano madogo, kisha huvimba kutokana na ushabiki na dhuluma, hadi inageuka kuwa mpasuko mrefu unaosambaratisha safu.
Lakini Qur’an inatuongoza kwenye njia ya wokovu: uthibitisho, kisha urekebishaji, kisha uadilifu, kisha unaibua udugu wa imani, kisha kumcha Allah.
Ikiwa mfululizo huu wa maadili ungeanzishwa katika nafsi, taifa lingeweza kushinda mengi ya matatizo yake na kurudi kwenye umoja na nguvu zake, chini ya mwavuli wa udugu ambao Allah alikusudia kwa watumishi Wake waaminifu.
Kisha Allah anasema:
Enyi mlioamini, watu wasiwadhihaki watu, huenda wakawa bora kuliko wao, wala wanawake wasiwakebehi wengine, huenda wakawa bora kuliko wao. Wala msijiguse Nafsi zenu na wala msiitane lakabu. Jina baya ni uchafu baada ya Imani, na asiyetubu – hao ndio madhalimu.
Katika aya hizi, Surah Al-Hujurat inafanya mageuzi ya ajabu kutoka kushughulikia migogoro ya dhahiri kati ya waumini hadi kutakasa mioyo kutokana na maradhi yaliyofichika ambayo huzalisha migogoro hiyo katika asili yao.Migogoro huwa haianzi kwa panga, bali huanza na neno, sura ya ubora, au mawazo mabaya ambayo huingia moyoni.Kwa hiyo, Qur’an ilikuja hapa ili kujenga maadili ya jamii kutoka ndani kabla ya kutibu matukio yake kutoka nje.
Allah Mtukufu anasema: {Enyi mlioamini, watu wasiwadhihaki watu wengine}. Kejeli si mzaha tu wa kuwachekesha watu!Kwa hakika, ni tamko lililofichika la kiburi cha moyo.Mtu anapowadhihaki wengine, hufanya hivyo kwa sababu anajiona ana hadhi au thamani kubwa kuliko yeye.Ndio maana ikaja onyo kubwa la Qur’ani: {Huenda wakawa bora kuliko wao}.
Neno hili hugeuza mizani ya ubinadamu;Uwiano wa kweli sio kile ambacho watu huona katika suala la pesa, uzuri, heshima, au umaarufu, lakini kile ambacho Allah anajua kuhusu usafi wa mioyo na siri za matendo.Mtu anaweza kumdhihaki maskini ambaye hana chochote, wakati maskini huyo yuko karibu zaidi katika hadhi na thamani kubwa zaidi kwa Allah.Watu wanaweza kumcheka mtu ambaye ana sura ya vumbi, na yuko katika nafasi ya juu katika mizani ya mbinguni kuliko wale wanaomdhihaki.
Kisha Qur’an ikarudia maana hiyo hiyo kuhusiana na wanawake: {Wala si wanawake katika wanawake}, kwa sababu ugonjwa huu unaweza kutokea katika kila umma na makundi yote.Ni kana kwamba Aya inataka kuufunga mlango huu kutoka kwenye msingi wake, ili isiwepo nafasi katika jamii ya waumini kwa kejeli au dharau kwa watu.
Kisha hotuba inahamia kwenye namna nyingine ya madhara yaliyofichika na kusema: {Wala msijikufuru}. Moto ni matusi na kashfa, iwe kwa maneno ya wazi au kwa ishara iliyofichwa.Moja ya maneno ya kustaajabisha sana ya Qur’ani ni kwamba haikusema: “Wala msiwaguse wengine.” Bali, ilisema: “Nyinyi wenyewe.”Kwa sababu waumini kiuhalisia ni mwili mmoja, hivyo mtu akimchoma kisu ndugu yake ni kana kwamba amejichoma kisu, na akiwatukana wengine, anaitukana jamii aliyonayo.
Kisha Allah Mtukufu akasema: {Wala msiitane kwa majina ya utani}, yaani, msikosoane kwa kutumia majina na maelezo ambayo watu wanachukia.Neno moja linaweza kuumiza sana moyo wa mtu, na linaweza kubaki katika nafsi yake kwa miaka mingi.Qur’an inaitaka jumuiya ya waumini kuwa ni jumuiya yenye hadhi na heshima, sio jumuiya ya kejeli na dharau.
Ndiyo maana karipio kali lilikuja katika usemi wake: “Jina la uasherati ni ovu baada ya imani.” Yaani ni huzuni kwa mtu kuhama, baada ya Allah kumtukuza kwa imani, kwenye maadili ya uasherati na uasi.Imani sio tu imani ndani ya moyo, bali ni tabia inayoonekana katika ulimi na katika shughuli.
Kisha Allah akafungua mlango wa kurejea, akasema: {Na wasiotubu, hao ndio madhalimu}. Kosa linaweza kutokea kwa upande wa mtu, lakini hatari halisi ni kwamba anasisitiza juu yake na haiepuki.Ndiyo maana Allah amewaweka watu katika makundi mawili katika suala hili: mtu aliyetubu ambaye anarudi kwa Allah na kurekebisha moyo wake na ulimi wake, au mtu dhalimu anayesisitiza kuwadhuru watu.
Kisha Allah anasema:
“Enyi mlioamini jiepusheni na dhana nyingi, kwani dhana ni dhambi, wala msipeleleze wala msisenge nyinyi kwa nyinyi. Je, yeyote miongoni mwenu angependa kula nyama ya nduguye aliyekufa, lakini nyinyi mnamchukia, na mcheni Allah. Hakika Allah ni Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu.
Baada ya Allah Mtukufu kukataza madhara ya dhahiri katika usemi, Qur’an ikaingia kwenye madhara yaliyojificha katika nyoyo, na Allah Mtukufu akasema: {Enyi mlioamini jiepusheni na dhana nyingi}.
Mawazo mabaya ni mwanzo wa maovu mengi.Huanza na wazo moyoni, kisha hubadilika kuwa maneno kwenye ulimi, na kisha kuishia kuwa mashindano na uadui.Ndiyo maana Allah Mtukufu alisema: “Hakika baadhi ya dhana ni dhambi.”Sio kila dhana iliyoharamishwa, bali dhana isiyo na dalili, au inayowaudhi waumini, ni miongoni mwa dhambi zinazoharibu nyoyo.
Kisha akasema: {Wala msipeleleze}. Ikiwa tuhuma mbaya inakaa moyoni, inamfanya mmiliki wake kutafuta makosa, kufuatilia makosa, na kuchimba siri za watu.Qur’an inakata njia hii tangu mwanzo wake.Kwa sababu jamii ambayo watu hutazama makosa ya kila mmoja wao hugeuka na kuwa jamii ya kutoaminiana na kushuku, ambapo ukatili unatawala na kutokuaminiana.
Kisha ukaja kilele katika onyo hili: {Wala msisemezane}. Kusengenya ni moja ya dhambi za kawaida, kwa sababu inaonekana rahisi kwa ulimi, lakini ni nzito kwa mizani.Ndio maana Qur’an inampa mfano unaotikisa moyo na kuamsha dhamiri: “Je!
Ni taswira ya kikatili sana, lakini inadhihirisha ukweli wa kusengenya.Msengenyaji huirarua heshima ya ndugu yake akiwa hayupo, kama vile mtu mwenye njaa anavyorarua nyama ya mtu aliyekufa.Ndiyo sababu alimalizia methali hiyo kwa kusema: “Umechukia.” Yaani kama vile nafsi zenu zinavyochukia tukio hili, vivyo hivyo na zichukie kusengenya.
Kwa onyo hili kali, Qur’an haifungi mlango wa rehema, bali inahitimisha kwa kusema: {Na mcheni Allah. Hakika Allah ni Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu}. Allah anajua udhaifu wa mwanadamu, lakini daima humwita arudi na kujitakasa kutokana na mateso haya.
Kisha Allah anasema:
“Enyi watu tumekuumbeni kutokana na mwanamume na mwanamke na tukakufanyeni watu na makabila ili mjuane, hakika aliye mtukufu zaidi miongoni mwenu mbele ya Allah ni yule anaye kuogopeni zaidi.
Kisha Sura inapanda hadi kwenye upeo mpana zaidi unaopita zaidi ya mahusiano ya mtu binafsi na uhusiano kati ya wanadamu wote. Anasema Allah: { Enyi watu! Hakika Sisi tumekuumbeni kutokana na mwanamume na mwanamke}.
Ni ukumbusho wa asili moja inayounganisha ubinadamu wote.Watu wote wanarudi kwa baba mmoja na mama mmoja, kwa hiyo hakuna maana ya kuwa bora kuliko rangi, kabila, au rangi.Hitilafu baina ya watu na makabila hazikuumbwa kwa ajili ya kuleta migogoro, bali kama alivyosema Allah: {Na tukakufanyeni mataifa na makabila ili mjuane}.
Utofauti wa watu ni njia ya kufahamiana na kujumuika, sio kujisifu na migogoro.Ndio maana Qur’an ikaweka mizani ya kweli ya hadhi, ikasema: “Hakika aliye mtukufu zaidi miongoni mwenu mbele ya Allah ni yule aliye mchamungu zaidi katika nyinyi.
Heshima haipatikani katika ukoo, nguvu, au wingi wa fedha, bali katika hofu ya Allah na utii kwake.Mtu huinuka katika mizani ya mbinguni kulingana na ukaribu wake na Allah, si kwa kiasi cha mali za kidunia alizonazo.
Ndio maana Aya ikamalizia kwa kusema: {Hakika Allah ni Mjuzi, Mwenye khabari}, maana yake ni kwamba Yeye Pekee ndiye Ajuaye ukweli wa nyoyo, na Anawajua wanaomcha kwa siri na dhaahiri.Ni watu wangapi wanaona kuwa ni wakubwa lakini ni wadogo machoni pa Allah, na ni wangapi ni watumishi waliofichwa ambao watu hawamjui lakini ni wa heshima mbele za Allah.
Kwa hivyo, aya hizi zinadhihirisha mkabala jumuishi wa Qur’ani katika kujenga jamii: huanza kwa kuzitakasa nyoyo kutokana na kiburi na kejeli, kisha kwa kulinda ndimi kutokana na madhara na kusengenyana, kisha kwa kuzitakasa nyoyo na shubuha na ujasusi, kisha kwa kusimamisha kanuni ya usawa wa binadamu chini ya mizani ya uchamungu.
Ikiwa maadili haya yangeanzishwa katika maisha ya Waislamu, jamii zao zingegeuzwa kuwa nafasi ya heshima na huruma, na sababu nyingi za migogoro na uhasama zingezimwa.Mataifa hayaporomoki kwa sababu ya adui zao tu, bali mara nyingi huporomoka kwa sababu ya magonjwa ya kiadili yanayokula mioyo ya watoto wao.Surah Al-Hujurat ilikuja kuwa tiba ya Allah kwa magonjwa haya, na jengo thabiti kwa maadili na ufahamu wa taifa.
Kisha Allah anasema:
Mabedui wakasema, “Tunaamini.” Sema: “Nyinyi hamuamini.” Lakini sema, “Tunaamini.” Na Imani ikiingia nyoyoni mwenu, na mkimt’ii Allah na Mtume wake, hatakunyimeni vitendo vyenu. Hakika Allah ni Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu.
Surah Al-Hujurat inafikia hitimisho lake kwa kushughulikia suala nyeti linalohusiana na ukweli wa imani katika nyoyo, baada ya kuweka katika aya zilizotangulia kanuni za maadili ya kijamii za uthibitisho, urekebishaji, na heshima kwa utu wa mwanadamu.Ni kana kwamba Sura, baada ya kudhibiti tabia ya jamii, sasa inarejea kutafuta unyoofu wa nyoyo zinazobeba tabia hii.
Allah Mtukufu anasema: {Mabedui wakasema: Tumeamini. Sema: “Nyinyi hamuamini.” Lakini sema, “Tunaamini.”}
Qur’an hapa inavuta mazingatio kwenye tofauti kubwa kati ya Uislamu wa nje na imani ya ndani.Uislamu unaweza kuwa unaingia katika dini na kujisalimisha kwa hukumu zake za dhahiri, wakati imani ni nuru inayotulia moyoni na kumbadilisha mwenye nayo kutoka ndani.Ndio maana Allah Mtukufu akasema: {Na imani inapoingia katika nyoyo zenu}.
Sio kila mtu anayetoa shuhuda hizo mbili amefikia nafasi ya imani kamili, kwa sababu imani ya kweli haiishii kwenye mipaka ya maneno, bali inageuka kuwa uhakika hai unaoujaza moyo, na athari yake inaonekana katika tabia na kazi.Ndio maana Qur’an haikuwatoa kwenye duara la Uislamu, bali iliwaongoza kuwa waaminifu kwao wenyewe. Ikasema: Sema, “Tumesilimu,” maana yake tumeingia katika Uislamu, lakini imani bado haijakamilika katika nyoyo zetu.
Hii ina somo kubwa la elimu.Dini haitaki mtu kudai asichonacho, bali awe mkweli kwake mwenyewe katika kutathmini hali yake na Allah.
Kwa onyo hili, Qur’an haifungi mlango wa matumaini, bali inawafungulia njia ya kwenda mbele, kama Allah Mtukufu anavyosema: {Na mkimt’ii Allah na Mtume wake, hatakunyimeni chochote katika vitendo vyenu}.
Hiyo ni, njia ya imani ya kweli iko wazi kwako: utii wa kweli.Yeyote anayefuata njia ya utiifu, Allah atamuongezea mwongozo na kuikamilisha nuru ya imani moyoni mwake.Hakika Allah hapotezi jambo jema, bali hulipa ujira kamili, kwa sababu Yeye, Ametakasika, ni {Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu}.
Allah anasema baada ya hayo:
﴾Hakika Waumini ni wale waliomuamini Allah na Mtume wake, kisha wasitie shaka, na wakapigana Jihadi kwa mali zao na nafsi zao katika Njia ya Allah, hao ndio. Wakweli
Qur’an inaeleza sifa za waumini wa kweli: “Hakika Waumini ni wale wanaomwamini Allah na Mtume wake, kisha wasiwe na shaka.
Ishara ya kwanza ya imani ya kweli ni uhakika.Imani si shaka au kusitasita, bali ni uhakikisho wa moyo katika ukweli na imani thabiti katika ahadi ya Allah.Hakika hii ikitua moyoni hugeuka na kuwa mwendo na vitendo, na ndio maana anasema baada yake: {Na wanapigana Jihadi kwa mali zao na nafsi zao katika Njia ya Allah}.
Imani ya dhati haibaki kuwa wazo lililolala moyoni, bali hugeuka kuwa juhudi na kujitolea kwa ajili ya Allah.Muumini kwanza anajitahid kusimamisha dini ya Allah katika maisha yake, kisha anatumia pesa na juhudi zake kuunga mkono ukweli na kuutumikia Uislamu.
Ndio maana akahitimisha maelezo hayo kwa kusema: {Hao ndio wakweli}.
Uaminifu hapa si maneno tu, bali ni uthabiti wa moyo, ulimi, na matendo.Yeyote anayedai imani na athari yake haionekani katika maisha yake, amedai madai yanayohitaji uthibitisho.
Kisha Allah anasema:
“Sema: ‘Je, mnaijua dini yenu kutoka kwa Allah?
Hebu lawama fasaha ya Qur’ani iwajie wale wanaozungumza juu ya imani yao kana kwamba wanamjua Allah kwa hali zao. Anasema Allah: {Sema: Je, mnamjua Allah kwa dini yenu?
Yaani mtu anamwambiaje Mola wake ukweli wa imani yake, hali Allah ni Mjuzi wa kila kitu?!Allah anajua siri za nyoyo kabla ya kunena ndimi, na anajua siri na siri, na kwa ajili hiyo akasema: {Na Allah anayajua yaliyomo mbinguni na yaliyomo ardhini, na Allah ni Mjuzi wa kila kitu.
Kisha Allah anasema:
“Wanakupongeza kwa sababu wamesilimu.” Sema: Usinipongeze kwa sababu umesilimu. Bali Allah amekupongezani kwa kuwa amekuongoeni kwenye Imani, ikiwa nyinyi ni wakweli.
Kisha Qur’ani inadhihirisha hali nyingine ya kisaikolojia inayoweza kuwatokea baadhi ya watu, nayo ni baraka ya utiifu, na inasema: “Wamekufanyia hisani kwa sababu wamesilimu.”
Baadhi ya watu hudhani kuwa wanaposilimu au kufanya utiifu wanakuwa wanamtolea fadhila Mtume (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) au kwenye dini kana kwamba dini inaihitaji.Kisha linakuja jibu la kuamua: “Sema, ‘Msipendelee Uislamu wenu kuliko mimi.
Dini haihitaji mtu yeyote, lakini watu wanahitaji mwongozo.Ndiyo maana Allah Mtukufu alisema: “Bali Allah amekuneemesha na amekuongoza kwenye imani.
Mwongozo ni baraka kuu ambayo Allah humpa mja wake.Kwa sababu kupitia hayo, furaha ya dunia na akhera hupatikana.Yeyote anayetambua ukweli huu, moyo wake utajawa na unyenyekevu na shukrani kwa Allah, badala ya kujawa na sifa kwa ajili yake mwenyewe.
“Hakika Allah anazijua siri za mbingu na ardhi, na Allah anayaona mnayo yatenda.
Kisha Sura inahitimisha kwa Aya yenye kupambanua inayomkumbusha mwanadamu juu ya uangalizi kamili wa Allah. Amesema Allah Mtukufu: “Hakika Allah anazijua siri za mbingu na ardhi, na Allah anayaona mnayo yatenda.
Ni hitimisho linaloamsha moyo na kuukumbusha kwamba Allah anajua kila kitu: kile kinachoonekana katika matendo, na kile kilichofichwa katika dhamiri.Hakuna tendo jema ambalo limepotea kwake, na hakuna dhulma, unafiki, au kujifanya kufichwa kwake.
kwa kumalizia,
Tukizingatia Surah Al-Hujurat kwa ujumla wake, tunakuta kwamba inajenga mtazamo kamili wa kumjenga mwanadamu na jamii.
Inaanza kwa kufundisha taifa jinsi ya kukabiliana na uongozi wa kinabii kwa heshima na taadhima, kisha inalifundisha mbinu ya kuhakiki habari ili isiingie katika dhuluma na majuto.Baada ya hapo, inashughulikia tishio la hatari zaidi kwa jamii, ambalo ni ugomvi wa ndani, na kuamuru mageuzi na haki.
Kisha inakwenda kwenye kutakasa maadili ya kila siku kutokana na kejeli, kashfa, majina ya watu, kutoaminiana, kupeleleza na kusengenya, kwa sababu hizo ni sumu zilizofichika zinazoharibu nyoyo na kupanda uadui baina ya watu.Baada ya hapo, kanuni ya usawa wa binadamu ilianzishwa, na kwamba tofauti halisi sio katika nasaba au kabila, bali katika uchamungu.
Hatimaye, surah inahitimisha kwa kusahihisha dhana ya imani ya kweli, ikionyesha kwamba imani si madai juu ya ulimi, bali ni uhakika ndani ya moyo unaoonyesha athari yake katika utiifu, mapambano, na jitihada.
Kwa hivyo, Surat Al-Hujurat inatoa picha ya jamii ambayo Uislamu unaitaka: jamii inayoheshimu haki, inayothibitisha habari, inayozima vishawishi, inayohifadhi heshima ya watu, inayosafisha nyoyo za chuki, inayoweka uadilifu kati ya wote, na ambayo wanachama wake wanaishi kwa imani ya kweli inayomwangalia Allah kwa siri na hadharani.
Lau maana hizi za Qur’ani zingerejea kutawala maisha ya Waislamu leo, nyingi ya hali zao zingebadilika, na moto mwingi wa fitna na mabishano ungezimwa.Taifa halihitaji nguvu tu, bali kabla ya hapo linahitaji maadili ya Qur’an, ambayo yanajenga nyoyo na kuunganisha safu.Hapana shaka kwamba hasara zetu katika suala la mfumo wa kimaadili ni kubwa sana na zitakuwa na athari mbaya katika juhudi za mageuzi isipokuwa ziongozwe na nuru ya shule ya Qur’ani Kuu.Waumini wa kweli huitikia nasaha, huku wenye shaka wakielea katika dimbwi la dhulma. Wanajinyima na kuwaharibia wale walio karibu nao.Pengine jambo la kutia matumaini zaidi linalobakia kwa yule ambaye ameshikamana na maadili ya Qur’ani, katika hali hiyo, ni kwamba watu wakweli wanaungana juu ya maadili ya Qur’ani, na walio nyuma wanarudi nyuma kutokana na imani dhaifu na vishawishi ambavyo vimewanyima nuru, kutokana na uchafu ambao mikono yao imeuwasilisha!
Hakika Sura Al-Hujurat ilikuwa ni katiba ya Allah kwa ajili ya maadili ya kijamii na imani, yenye kuelimisha taifa katika hali ya juu ya maadili, na kuliongoza kwenye jamii ambapo rehema, uadilifu, na uchamungu vinatawala chini ya usimamizi wa Allah, ambaye anajua siri na yaliyofichika.
Amesema Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam): “Hakuna kitu kizito katika mizani ya Muumini Siku ya Kiyama kuliko tabia njema, na Allah anachukia mambo machafu na machafu.” Imepokewa na Abu Daawuud na Al-Tirmidhiy, na akasema ni nzuri na kweli.
Na amesema (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam): “Wale wanao pendwa zaidi kwangu na walio karibu nami zaidi katika mkusanyiko Siku ya Kiyama ni wale wenye maadili mema, na wanao chukia sana kwangu na walio mbali nami katika mkusanyiko Siku ya Kiyama ni wapiga porojo, wapiga kelele, na walio pindukia mipaka, na walio pindukia mipaka, wakasema: Walio pindukia Allah? wenye kiburi.”[Imepokewa na Al-Tirmidhiy na kutajwa kuwa ni Hasan na mwanachuoni anayekusanya kanuni kwa ushahidi wake].
(Wale wazungumzao kwa kupita kiasi na kwa jazba) (Wale wanaosema kwa ufasaha na wakatukuza usemi wao) Ewe Mola Tupambe kwa maadili mema unayoyapenda na yanayokuridhia, ewe Mola Mtukufu, na ututukuze kwa Uislamu na utukuze Uislamu pamoja nasi, na utukusanye pamoja na Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) na amfikishie rehema na amani katika vituo vinavyotarajiwa. Ee Allah, Amina.










