Kwa jina la Allah, Mwingi wa Rehema, Mwenye kurehemu. Sifa njema zote ni za Allah, Mwenye nguvu, Mwenye hikima. Amekiteremsha Kitabu chake kwa Haki kuwa ni uwongofu wa nyoyo, na nuru ya utambuzi, na kupambanua baina ya uwongofu na upotofu, na akakifanya kuwa ni ponyo ya yale yaliyomo vifuani, na rehema kwa Waumini.Swalah na salamu zimshukie Mtume wetu Muhammad, aliyeufikisha ujumbe, akatimiza amana yake, na akauacha umma wake kwenye njia nyeupe, na juu ya familia yake na maswahaba zake na waliofuata njia yao mpaka Siku ya Malipo.
Kuhusu kinachofuata;
Moja ya neema kubwa za Allah juu ya waja wake ni kuwa amewateremshia kitabu kinachowaongoza kwenye haki, kinachowafahamisha sehemu za uongofu na upotevu, na kuzitakasa nafsi zao, na kuzizoeza nyoyo zao kuabudu amri yake, na kuwaonya juu ya yale yanayowazuia kuitikia, kama vile matamanio ya nafsi, kiburi chake na mafungamano yake.
Katika robo hii ya Surat Al-Baqarah, tunasimama mbele ya aya ambazo mada zake zinatofautiana, lakini zinakutana kwenye chimbuko kubwa la chimbuko la utumwa: Vipi mtu anapata wahyi?Je, ana msimamo gani kuhusu ukweli anapoufikia?
Kuanzia katika kuzitukuza ibada za Allah, na kuonya dhidi ya kuficha ukweli, na kutoka kwa ushahidi wa tauhidi na kumpenda Allah, na kuharamisha kufuata nyayo za Shetani na kuwaiga mababa bila mwongozo;Aya zinaendelea kutufunulia kwamba mtihani hauko katika kuijua haki peke yake, bali katika unyofu wa kuiitikia, na kutanguliza amri ya Mungu mbele ya matamanio na ujuzi wa nafsi.
Ni kubwa kiasi gani tofauti baina ya anayetafuta haki ili aongozwe nayo, na asiyekubali chochote kutoka kwake isipokuwa kinachoafikiana na matamanio yake!
Huenda mtu akaijua kweli kulingana na uthibitisho wake, lakini kupenda cheo, kuogopa kupoteza, au kushikamana na zoea alilokua nalo humzuia kuifuata.Kwa sababu hii, maarifa yenye manufaa si habari tu inayopatikana, bali ni ujuzi unaojenga hofu, hutoa utii, na kuonyesha matokeo yake katika vitendo.
Amesema Allah Mtukufu: “Lakini naapa kwa Mola wako Mlezi hawataamini mpaka wakufanye wewe kuwa mwamuzi katika yale yanayo khitalifiana baina yao, kisha wasione haya katika nafsi zao kwa yale uliyoyahukumu, na wanyenyekee kabisa. [An-Nisa: 65].
Fikiria jinsi jambo hilo halikuishia katika kuhukumu sheria ya Mungu, bali lilienea hadi kwenye kuridhika na kunyenyekea mioyoni.Kwa sababu utumwa wa kweli haukamiliki kwa kujua tu jambo hilo, bali ni kwa kunyenyekea kwa Mungu ndani yake.
Kwa hivyo, hatutaki kuacha kikao chetu hiki tukiwa na ujuzi wetu tu kuwa umeongezeka, bali pia heshima yetu kwa neno la Allah, unyoofu wetu katika kulifuata, na utayari wetu wa kuhakiki yaliyomo ndani ya nafsi zetu kwa nuru ya mwongozo Wake.
Labda swali ambalo tunapaswa kukumbuka tunapotafakari aya za robo hii ni:
Je, ukweli unapotujia kutoka kwa Allah, je, tunaupokea kwa moyo unaotafuta mwongozo na kujitayarisha kuufuata, au kwa moyo unaotafuta yale yanayoafikiana na matamanio yake, na kubaki nyuma yale yanayopingana na ujuzi wake?
Tunamuomba Allah atufungulie karama za Kitabu Chake zinazotuangazia akili zetu, zitengeneze nyoyo zetu, zisafishe nafsi zetu, atujaalie elimu yenye manufaa na matendo mema, na kuifanya Qur’an kuwa ni hoja kwetu na sio dhidi yetu.
Ewe Mola tujaalie ikhlasi ya mazingatio, ufahamu mzuri na utiifu kamili, na wala usiweke ndani ya nyoyo zetu matamanio ya kutuzuilia na haki, wala ufidhuli unaotuzuia kuukubali, na utujaalie tuwe miongoni mwa watu wa Qur’ani ambao ni familia yako na watu wako makhsusi.
Na Allah hutufanikisha, na kutoka kwake msaada upo, na sisi tumetegemea Yeye.
Tunafungua robo hii kwa maneno ya Allah Mtukufu:
﴿۞ Hakika, Safa na Marwah ni miongoni mwa alama za Mungu. Basi mwenye kuhiji kwenye Nyumba hiyo au akafanya Umra, basi hakuna ubaya kwake ikiwa atawazunguka. Na anaye jitolea kufanya mema, basi hakika Allah ni Mwenye shukrani, Mjuzi” [Al-Baqarah: 158]
Aya imeanza kwa kusema ukweli mkubwa: “Hakika Al-Safa na Al-Marwah ni katika alama za Allah.
Taratibu sio tu vitendo vinavyofanywa na viungo, wala mahali ambapo watu huenda na mara kwa mara.Bali ni dalili za utumwa ambao Allah aliutukuza, na akaufanya utiifu wao kuwa ni dhihirisho la heshima Yake na kujisalimisha kwa amri yake.
Ni kubwa kiasi gani tofauti baina ya mwenye kufanya ibada kama tabia aliyoizoea, na yule anayeifanya hali ya kuwa moyo wake uko kwa Allah, akijihisi kuwa amesimama katika hali ya kumtumikia Mola wake Mlezi, na kujikurubisha Kwake kupitia yale Aliyoyaamrisha na kuyapenda!
Allah ameihusisha Safa na Marwah na ibada zake, kwa hiyo wana utakatifu na hadhi ambayo Allah Mtukufu ameiweka sheria, si kwa sababu ya macho yanavyoona sura zao, bali ni kwa sababu Allah amezitukuza na akafanya juhudi baina yao kuwa ni miongoni mwa ibada za Hijja na Umra.
Amesema Allah Mtukufu: “Hayo na wanaoziheshimu ibada za Allah, basi hao wanatokana na utakaso wa nyoyo” [Al-Hajj: 32].
Taratibu za kutukuza sio mwonekano ambao umetenganishwa na ukweli wa imani, bali ni athari ya uchamungu wa moyo, unaoonekana katika kupenda kile anachokipenda Allah, kuheshimu Alichotukuza, na kuwa na hamu ya kufanya ibada kama alivyoamuru.
Hapa kuna kipimo kikubwa cha utumwa: kwamba muumini anajifunza jinsi ya kutazama mambo kwa mtazamo wa sheria ya Sharia, si kwa mtazamo wa matakwa au ujuzi wake;Anakuza kile ambacho Mungu amekikuza, hata kama kinaonekana kuwa rahisi machoni pa watu.
Mojawapo ya mambo makubwa ambayo yanasimamisha moyo kwenye Safa na Marwah ni kwamba ibada hii inahusishwa na moja ya maonyesho fasaha ya kumwamini Mungu na kuchukua sababu.
Al-Bukhari amepokea kutoka kwa Ibn Abbas, Allah awe radhi nao wote wawili, kisa cha Hajiri, mama wa Ismail, amani iwe juu yake, wakati Ibrahimu, amani iwe juu yake, alimwacha yeye na mtoto wake mchanga kwenye bonde lisilopandwa, kwa kufuata amri ya Allah.
Maji yalipomtoka na kiu kali yeye na mtoto wake alianza kumwangalia mtoto wake huku akiwa anajikunyata, akashindwa kuvumilia kuendelea kumwangalia, hivyo akaanza safari ya kutafuta mtu wa kumsaidia.
Nilikwenda Al-Safa na kuangalia kuona mtu yeyote, lakini sikupata chochote.Kisha akashuka na kukimbia mpaka akafika al-Marwah. Alitazama lakini hakuona mtu yeyote. Aliendelea kusitasita kati ya milima miwili mara saba.
Katika Hadithi, Mtume (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) amesema: “Hiyo ni juhudi ya watu baina yao.”Imepokewa na Al-Bukhari (3364).
Tafakari tukio hili kuu!
Mama Muumini, katika bonde la ukiwa, amebeba wasiwasi wa mtoto wake mchanga, akitafuta maji kwa moyo unaomtumaini Allah na mwili uliochoka kwa kujitahidi, hajisalimishi kwa kukata tamaa, na kumtegemea Mola wake hakumzuii kutoa sababu zozote anazoweza.
Kisha msamaha wa Allah unakuja, na maji ya Zamzam yanatoka kwa neema na rehema zake.
Ni adhama gani iliyo kubwa kuliko kwamba athari ya juhudi hiyo inabakia kuwepo katika ibada ambayo umma unaiabudu mpaka Siku ya Kiyama!
Ni onyesho linalotufundisha kwamba kutumaini hakumaanishi kuacha kazi, na kwamba ukosefu wa dhati wa Mungu haupingani na kutoa sababu, bali mwamini anaunganisha zote mbili;Anafanya awezavyo, na moyo wake umeshikamana na yule ambaye mkononi mwake kuna kitulizo.
Madhumuni ya kujitahidi leo sio tu kukumbuka Hadithi iliyopita, bali ni kufanya ibada iliyowekwa na Mungu kwa njia ambayo Aliamuru, huku tukiwa na ufahamu wa maana ya imani na ukosefu wake ambayo inabeba.
Basi zingatia kauli ya Allah: “Basi mwenye kuhiji kwenye Nyumba hiyo au akafanya Umra, basi hakuna dhambi kwake ikiwa atawazunguka.
Inaweza ikaingia akilini kutokana na kukanusha bawa kwamba sa’y baina ya Safa na Marwah ni jambo la hiari, na hakuna ubaya kufanya au kutolifanya, lakini Sunnah inatudhihirishia maana ya Aya na sababu ya kuteremka kwake.
Urwa bin Al-Zubayr alimuuliza Mama wa Waumini, Aisha, Mungu amuwiye radhi, kuhusu Aya hii, na akaelewa kwa maana yake dhahiri kwamba hakuna kosa kwa mwenye kuacha kujitahidi.
Aisha, Mungu amuwiye radhi, alimueleza kwamba baadhi ya Ansari, kabla ya Uislamu, walikuwa wakifanya ihram kwa Manat, na walikuwa wakifedheheshwa na Sa’y baina ya Safa na Marwah. Waliposilimu walimuuliza Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) kuhusu hilo, na Allah akateremsha Aya ili kuondoa aibu hii.
Kisha Radhi za Allah ziwe juu yake akasema: “Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) alipitisha tohara baina yao, kwa hivyo hakuna mwenye haki ya kuacha kutahiriwa baina yao.Imepokewa na Al-Bukhari (1643) na Muslim (1277).
Ni somo kubwa lililoje katika kuifahamu Qur’an!
Aisha, Mungu amuwiye radhi, aliteremsha kwamba kukataa dhambi hakumaanishi kuruhusu kuacha swala, bali ni kuondoa aibu iliyotanda katika nafsi za baadhi ya maswahaba kwa sababu ya yale waliyokuwa wakiyajua kuhusu hali za kabla ya Uislamu.
Katika hali hii, tunajifunza kwamba kuifahamu Qur’an si sahihi kwa kutoa maneno nje ya muktadha wake, na kupuuza kauli ya Mtume Rehema na amani ziwe juu yake, na sababu za kuteremshwa;Ni maana ngapi zinazomchanganya msomaji, kisha Sunnah inamdhihirishia maana yake halisi!
Vile vile tunajifunza kwamba yanayohusishwa na zama za kabla ya Uislamu si uongo yenyewe kwa sababu tu watu wake waliyajua, vile vile yale ambayo nafsi zinayafahamu hayawezi kuwa kweli kwa sababu tu wameyazoea.
Mizani ni yale aliyoyaridhia Allah na aliyoyabatilisha, aliyoyahalalisha na aliyoyaharamisha.
Mtu anaweza kutengwa na utiifu wa halali kwa sababu unapingana na kile alichozoea, au anaweza kustarehekea jambo la uwongo kwa sababu alilelewa nalo, na hapa ukweli wa utumwa wake unaonekana: Je, anazifanya hisia zake na tabia zake kuwa mtawala wa wahyi, au anazisalimisha kwenye mizani ya sheria na kusahihisha yale yanayohitaji kurekebishwa?
Uadilifu haimaanishi kuwa dini inakubaliana na kila jambo tulilolizoea, bali tunapatanisha yale tuliyoyazoea na mwongozo wa dini.
Ibada imesimamishwa… na nia njema haichukui nafasi ya matendo mema.
Iwapo jihadi ni miongoni mwa ibada za Allah, basi utendaji wake hauwi kulingana na kile mtu anachokichagua au anachoridhia, bali ni kwa mujibu wa Sheria aliyoiweka Allah na Mtume wake, rehema na amani ziwe juu yake, amebainisha.
Ndio maana Mtume (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) akasema katika hoja yake: “Kutekeleza ibada zenu.”Imepokewa na Muslim (1297).
Na katika maneno haya machache kuna kanuni kubwa ya utumwa: kwamba kujikurubisha kwa Allah hakutokei kwa matamanio ya dhati ya kheri tu, bali ni lazima kazi iwe kwa mujibu wa mwongozo wa Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam).
Mtu anaweza kutaka kheri, na akajitahidi kuitafuta, lakini akashika njia ambayo Allah hakuiweka, au anazidisha ibada kile anachokiona ni kizuri, lakini kwa hakika ni kuvunja Sunnah.
Ndio maana elimu ni miongoni mwa vitu vikubwa vinavyohifadhi na kuongoza ikhlasi.Kwa sababu inaonyesha moyo mnyofu njia inayompendeza Mungu.
Haitoshi kumwabudu Mungu kwa upendo na ikhlasi, mpaka pia tumwabudu kwa elimu na kufuata.
Hizi ni kanuni mbili kuu ambazo muumini lazima ajiwajibishe nazo katika ibada yake: Anafanya kazi kwa ajili ya nani?Je, inafanyaje kazi?
Je, anatafuta uso wa Mungu peke yake?Je, anatekeleza ibada yake kwa muongozo wa Mtume Rehema na amani ziwe juu yake?
Kisha Allah hufungua mlango kwa waja wake kufanya wema mwingi, akisema:
“Na anayejitolea kufanya mema.”
Wafasiri wametaja maana katika Aya hiyo kuwa ni pamoja na matendo ya hiari ya utiifu na uadilifu, ikiwa ni pamoja na kuongezeka kwa Hajj na Umra. Haimaanishi kwamba juhudi za faradhi katika ibada huwa ni jambo la hiari.
Hapa Qur’an inatusukuma kutoka katika kutekeleza yale aliyoamrisha Allah tukitazamia yale yanayoongezwa humo kutoka kwenye milango halali ya wema.
Muumini haishii katika mipaka ya yale anayowajibika, kana kwamba anataka kujikomboa na faradhi nzito. Bali, anatekeleza wajibu wake, kisha anaomba matendo yoyote ya hiari ya wema na matendo mema anayoyaweza, kwa kutamani yaliyoko kwa Mungu.
Lakini zingatia usahihi wa usemi: ﴿nzuri﴾.
Ongezeko la kusifiwa si kwa wingi wa matendo tu, bali ni katika wema ambao Mungu anaupenda na kupendezwa nao.Sio kila anachokipata mtu ni ibada, wala kila dhiki anayostahimili ni ibada.
Hapa mambo mawili yanakutana kwa ajili ya Muumini: dhamira inayomsukuma kutii zaidi, na elimu inayomkinga na misimamo mikali na uzushi.
Usidharau wema uwezao kufanya;Rakaa mbili kwa unyenyekevu, au sadaka ndogo, au neno la wema, au neema mnayofanya kwa siri.
Kuna mwajiri mdogo ambaye ukubwa wake ni ikhlasi, na kuna mwajiri mkubwa ambaye amefisidiwa na unafiki na kiburi.
Na ujue kuwa moja ya mambo makubwa yatakayoulinda moyo wako unapofanya kazi sio kuangalia ulichofanya kwa jicho la dharau, bali ni kuangalia neema ya Mungu aliyekuongoza, akakusaidia, na akakufungulia milango ya wema.
Kisha Aya inahitimisha kwa ahadi inayoujaza moyo wa Muumini matumaini:
“Hakika Allah ni Mwenye shukrani, Mjuzi.”
Tafakari jina la shukrani la Mungu!
Allah, Utukufu ni wake, ni Mfarakano na walimwengu. Utiifu wa mtiifu haumnufaishi, na uasi wa muasi haumdhuru. Hata hivyo, Yeye huwakirimia waja Wake kukubaliwa kwa matendo yao mema na kuwalipa kwao.
Wanavyuoni wa tafsiri wametaja kuwa moja ya maana za shukurani za Allah kwa mja wake ni kumlipa kwa kazi yake na kumlipa kidogo kwa kiasi kikubwa.
Ni baraka iliyoje hii!
Mungu ndiye aliyemuumba mja, akamruzuku, akamwongoza, na akamsaidia kutii. Kisha mja alipomtii, alimpa malipo na ujira.
Ni ukarimu gani mkubwa zaidi ya huu?
Muumini anapotambua maana ya jina hili, anakubali utii kwa moyo unaotumaini kupata kibali cha Mungu, si kwa moyo unaodanganywa na kazi yake au kufikiri kwamba ana kibali kwa Mola wake.
Usifanye udogo wa kazi kuwa sababu ya kuiacha, na usifanye kiasi kikubwa cha kazi kuwa sababu ya kudanganywa nayo.
Bali fanyeni uwezavyo, kuwa na nia ya kweli, na fuata mwongozo wa Mtume wako, rehema na amani ziwe juu yake, kisha muombe ridhaa ya Allah;Neema ya Mungu ni kuu kuliko kazi yako, na rehema zake ni pana kuliko mapungufu yako.
Aya haikuishia kwa jina la Allah Mshukuru peke yake, bali Allah alihusisha jina jingine kuu nalo:
﴿Mjuzi wa yote﴾.
Kwani Yeye, Ametakasika, Anayajua matendo ya waja wake, yakiwa ya dhahiri au yaliyofichika, na Anajua ikhlasi au unafiki uliomo ndani ya nyoyo, na juhudi, subira, na juhudi zinazofanywa na wafanyao mema.
Muumini anaweza kufanya kazi ambayo haioni yeyote, na anaweza kuwa na subira kwa shida ambazo walio karibu naye hawazisikii, na anaweza kujitolea wakati wake na burudani kwa yale ambayo watu hawakumbuki au hawazingatii.
Lakini Mungu anajua.
Watu wanaweza kusahau wema wako, au kupuuza ulichofanya, au sifa inaweza kuhusishwa na mtu mwingine, basi usifanye sifa zao kuwa kipimo cha thamani ya kazi yako mbele za Mungu.
Kwani mwenye kujua siri za moyo wako ndiye ambaye mkononi mwake yako malipo yako, na asiyekosa chochote katika kazi yako ni yule ambaye hakudhulumu hata kidogo.
Unyoofu na uhakikisho ulioje unaoletwa na maana hii!
Muumini hafanyi kazi ili aonekane, haachi wema kwa sababu hautakumbukwa, na haudharau utii kwa sababu watu hawazingatii.
Bali anajua kwamba Mola wake Mlezi anaujua moyo wake na kazi yake, hivyo anajitahidi kurekebisha nia yake, na anaogopa yale yanayoweza kuchanganywa nayo ya kiburi au unafiki, na anataraji kwamba Allah atamkubalia.
Enyi mnaofanya kazi kwa ajili ya Allah kwa siri, enyi mnaojibidiisha katika utiifu ambao hakuna ajuaye ugumu wake, na enyi mtendao mema bila ya kutarajia malipo kwa watu;Inatosha kwenu kwamba Mungu anajua mnayo yatenda.
Bali ufanye ujuzi wa Mungu kwako uwe motisha ya unyofu, usiwe sababu ya udanganyifu;Mungu Mwenyezi anaijua kazi hiyo, na pia anajua ukweli wa moyo ambao mmiliki wake anaikubali.
Kisha fikiria jinsi aya hii moja inavyoleta pamoja maana kuu za utumwa.
Nilianza kwa kuyatukuza matambiko ya Mungu, ili kutufundisha kutukuza yale ambayo Bwana wetu aliyatukuza, na kuifanya sheria yake kuwa kipimo cha vyeo na matendo yetu.
Kisha akaondoa aibu ya kujitahidi baina ya Safa na Marwah, kudhihirisha jinsi wahyi unavyosahihisha yale yaliyochanganyikiwa katika nafsi, na jinsi Sunnah inavyokuja kukibainisha Kitabu cha Allah.
Kisha ikafungua mlango wa kujitolea kufanya mema, ili kuchochea matamanio ya vitendo vya utiifu vilivyo halali zaidi, pamoja na ikhlasi na kufuata wema.
Mwisho nikamalizia kwa majina ya Allah, Mwingi wa shukurani, Mjuzi wa yote, ili Muumini apate yakini kwamba kazi yake haitapotea kwa Mola wake Mlezi, na kwamba yaliyofichika machoni mwa watu hayafichiki kwa Allah.
Hebu tusimame hapa na sisi wenyewe:
Je, tunaheshimu matambiko ya Mungu kwa sababu Mungu aliyatukuza, au tunayafanya kama mazoea?
Ikiwa ukweli utaonekana kwetu, je, tutaenda kinyume na tuliyoyazoea, au tutatafuta yale yanayokubaliana na matamanio yetu?
Je, tunatazamia kwamba matendo yetu ni ya dhati kwa Allah, kwa mujibu wa muongozo wa Mtume Wake, Rehema na Amani zimshukie, au tunajali kuwa watu wataziona na kutusifu?
Utumwa wa kweli haufanywi kwa wingi wa harakati za viungo peke yake, bali kwa utukufu wa Mungu na kujitolea kwake yeye aliye imara ndani ya moyo, na utii mzuri unaoonekana katika kazi.
Tunamuomba Allah atujaalie tuwe miongoni mwa wale wanaoziheshimu ibada zake, wanaomfuata Mtume wake, Allah amfikishie rehema na amani, na watiifu kwake kwa siri na hadharani, na atukubalie mema yetu, atusamehe mapungufu yetu, na ayafanye yale tunayoyafanya kuwa ya dhati kwa uso wake mtukufu.
Kisha Mtukufu Anasema:
﴿Hakika wale wanaoficha hoja na uwongofu tumeteremsha baada ya kuzibainisha kwa watu katika Kitabu.Hao ndio aliowalaani Allah, na walaani wanawalaani” [Al-Baqarah: 159]
Moja ya mambo makubwa ambayo Aya hii inadhihirisha juu ya hadhi ya elimu ni kwamba si heshima kwa mwenye nayo kwa hali yoyote ile, inaweza kuwa ni sababu ya kunyanyuliwa kwake ikiwa atatekeleza haki zake, na inaweza ikawa ni hoja dhidi yake ikiwa atajifunza haki, kisha akaifichua na akaificha elimu. mfungwa wa matakwa yake au maslahi yake.
Ni aya adhimu, ambayo haizungumzi juu ya ujinga, bali sura ya hatari zaidi: kwamba mtu anajua ukweli ambao watu wanahitaji kuudhihirisha, na kisha kuwanyima, si kwa kutokuwa na uwezo wa kuidhihirisha, bali kwa sababu ya kufichua kunagongana na maslahi ambayo anataka kuhifadhi, au hadhi ambayo anaogopa itatoweka.
Hapa ndipo mtihani wa kweli wa elimu unaonekana: Je, mwenye nayo anabaki mwaminifu kwa ukweli wakati maelezo yake yanapokuwa wajibu kwake?
“Wanaficha”
Zingatia jinsi Qur’an inavyoelezea uhalifu huo kuwa ni uficho, sio ujinga;Kuficha kunahitaji kuwepo kwa elimu anayoizuilia mwenye nayo, na ukweli ambao anajizuia kuufichua inapobidi kuudhihirisha.
Basi zingatia kauli yake Mola Mtukufu: “Baada ya sisi kuibainisha kwa watu katika Kitabu.
Maonyo yalikuja kuhusu wale wanaoficha ushahidi na uwongofu baada ya Allah kuwabainishia watu. Haiwi sawa na yule asiyeijua haki na anahitaji mtu wa kuifundisha, mwenye kujitahidi kutafuta haki lakini akakosea, na yule anayeijua haki na ikadhihirika kwake kisha akaizuia kwa makusudi.
Aya iliteremka katika hali ya kuwashutumu Watu wa Kitabu ambao walificha yale aliyoyateremsha Allah katika hoja na uongofu, ikiwa ni pamoja na yale yanayohusiana na bishara ya Muhammad, rehema na amani ziwe juu yake, na maelezo yake. Hata hivyo, tishio hilo linamhusu kila mtu ambaye ana sifa ya kuficha yale ambayo Mungu anahitaji kuwekwa wazi, kulingana na ujuzi na wajibu wake.
Allah Mtukufu amesema mahali pengine:
“Na pale Allah alipochukua ahadi kwa wale waliopewa Kitabu: ‘Hakika mtawabainishia watu wala hamtawaficha’” [Al Imran: 187].
Elimu wanayohitaji watu katika dini yao si mali ambayo mwenye nayo anaweza kuitoa kwa matakwa yake, bali ni amana ambayo anawajibika kuitekeleza.
Mtu anaweza kugundua kuwa kauli ambayo ameitetea kwa muda mrefu ni mbaya, na anaona vigumu kuifuta kwa kuhofia kuwa hadhi yake mbele ya watu itashuka.Anaweza kuona uwongo wa kawaida, na kujua kwamba watu wanahitaji maelezo ya hukumu yake, lakini anachagua kunyamaza kwa tamaa ya kuhifadhi nafasi yake au kuhifadhi maslahi yake.
Pengine jambo la hatari zaidi linalompata mtu wa elimu ni kwamba sura yake mbele ya watu inakuwa yenye kupendwa zaidi kwake kuliko uaminifu wake mbele ya Allah.
Elimu ambayo ingempelekea kuwa mnyenyekevu kuelekea ukweli inaweza kugeuka kuwa sababu ya kushabikia rai yake, na msimamo ambao alipaswa kuutegemea kwa ufafanuzi unaweza kuwa kizuizi kinachomzuia kufanya hivyo.
Hapa utumwa wa hila unadhihirika: kwamba ukweli unapendwa zaidi na mtu kuliko maoni yake, na kwamba kurudi kwenye haki ni heshima zaidi kwake kuliko ushindi kwa nafsi yake.
Moja ya ushahidi fasaha sana wa athari ya Aya hii kwenye nafsi za Maswahaba ni msimamo wa Abu Hurairah, Mungu amuwiye radhi.
Watu walikuwa wakizungumzia riwaya zake nyingi za Hadiyth za Mtume (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam), kwa hiyo akawaeleza kilichompelekea kufanya usasa na akasema:
“Watu husema: “Abu Hurairah amesimulia zaidi, na lau kuwa si Aya mbili katika Kitabu cha Allah nisingelisimulia Hadithi.”
Kisha akasoma kauli ya Mola Mtukufu: “Hakika hao ni wale wanaoficha hoja tulizoziteremsha” mpaka kusema kwake: “Mwingi wa kurehemu. Imepokewa na Al-Bukhari (118).
Zingatia hali hii!
Abu Hurairah, Allah amuwiye radhi, alikuwa akitia dhana tishio la kuficha elimu huku akiwaeleza watu juu ya yale aliyoyahifadhi kutoka kwa Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam).
Hakuona ujuzi wake kama mali ya kujivunia, au hadhi ambayo alijiwekea mwenyewe, bali kama amana ambayo aliogopa kwamba angekosa kuitimiza.
Hii ndio athari inayoifanya Qur’an inapotua moyoni.Aya haibaki kuwa kipande cha habari ambacho mmiliki wake anaikariri, bali inageuka kuwa mizani ambayo kwayo anajiwajibisha, na msukumo unaomsukuma kutekeleza wajibu wake.
Ni tofauti iliyoje kati ya mwenye kujifunza ili kurejelewa, na anayejifunza ili kumwabudu Mungu kwa utambuzi na kuwanufaisha waja wake kwa yale aliyowafundisha!
Pamoja na ukubwa wa ahadi hii, uaminifu wa elimu haimaanishi kuwa mtu anazungumza kila jambo, au anakimbilia kujibu asichokijua, au kuchapisha kila anachokijua bila kuzingatia maslahi ya kisheria na mazingira ya watu wanaoshughulikiwa.
Inaweza kuwa muhimu kuithibitisha kabla ya kuzungumza, au kurejelea mtu ambaye ana ujuzi zaidi kuliko yeye, au kuchagua wakati na njia ambayo inafaa zaidi kuelewa na kukubali ukweli.
Msemo wake: “Sijui” unaweza kuwa mojawapo ya aina kuu za uaminifu.Kwa sababu alikataa kuihusisha dini ya Mungu yale asiyoyaelewa.
Kukaa kimya juu ya ujinga ni uchamungu, lakini kuficha ukweli ambao lazima usemwe kwa kupendelea matakwa na masilahi ni suala la tishio.
Hii ni tofauti muhimu sana;Watu fulani wanaweza kutumia ujasiri wa kusema ukweli ili kusema mambo wasiyoyajua, na wengine wanaweza kutumia hekima ili kuepuka kueleza mambo ambayo wanapaswa kueleza.
Mizani haipo katika kunena sana au kidogo, bali katika elimu, uaminifu, uadilifu, na kutekeleza yale ambayo Mungu ameyaamuru mahali pake.
Si uaminifu kusema kila ulichonacho bila ufahamu, wala kukaa kimya juu ya ukweli kila unapoogopa matokeo yake;Uaminifu ni kujua wapi kauli hiyo inasemwa, kisha fanya kile ambacho unawajibika kufanya kwa elimu, hekima, na ikhlasi.
Kisha huja tishio linalofanya mioyo kutetemeka:
“Hao wamelaaniwa na Mungu.”
Laana ni kufukuzwa na kujiweka mbali na rehema ya Mungu.
Zingatia ukubwa wa tishio hili!
Mtu anaweza kuficha ukweli ili kudumisha nafasi yake kati ya watu, na anaweza kupata kukubalika zaidi kati yao, na wanaweza kusifu elimu yake na hekima yake, na kwa kuificha amejidhihirisha kwenye tishio hili kubwa.
Ni nini thamani ya kusifu uumbaji ikiwa mtu atanunua kwa kumchukiza Muumba?Kuna faida gani kwa cheo anachodumisha kwa kupoteza amana ambayo Mungu amemkabidhi?
Kisha Allah Mtukufu akasema:
“Na wawalaani watawalaani.”
Kuna maneno kutoka kwa watangulizi na wafasiri kuhusiana na kile kinachomaanishwa na “wasio laana,” baadhi yao ni pamoja na kuwa wao ni malaika na waumini, na baadhi wanajumuisha viumbe vingine vyote.
Kuna maana katika ahadi hii ambayo inastahili moyo kusimama;Kuficha mwongozo husababisha madhara sio tu kwa yule anayeufanya, lakini pia kunaweza kuenea kwa wale ambao wamenyimwa maarifa wanayohitaji.
Mtu anaweza kuficha hukumu ambayo ni lazima aiweke wazi, na watu wakaendelea na uwongo ambao ungeondolewa lau angetimiza amana yake.Anaweza kuficha ushahidi au kupotosha maana, kwa hivyo wengine hurithi kosa lake na kufikiria kuwa ni kweli.
Kwa sababu hii, kuficha elimu ambayo lazima ifunuliwe ni mojawapo ya aina kuu za udanganyifu kuelekea uumbaji.Kwa sababu inawazuia na yale yanayowafaa katika dini yao.
Sheikh Al-Saadi, Allah amrehemu, aliashiria katika tafsiri yake ya Aya kwamba malipo ni aina ya kazi;Kama vile yule mnyamazishaji wa ukweli alivyowanyima watu kile ambacho kingeongoza kwenye mwongozo wao, alistahiki tishio la kuwekwa mbali na rehema ya Mungu, tofauti na mwalimu mwema wa watu anayetaka kuwanufaisha na kurekebisha dini yao.
Ni kubwa kiasi gani tofauti kati ya elimu inayofungua milango ya uwongofu kwa watu, na elimu ambayo mmiliki wake anaificha na kuwa kizuizi baina yao na haki!
Hata hivyo, onyo hili halihalalishi kushutumu nia za watu, kuelezea kila mvunja sheria kuwa ni mtu anayeficha mwongozo, au kuweka laana kwa mtu maalum bila ujuzi.
Aya inatahadharisha dhidi ya maelezo makubwa, na si lazima tuifanye kuwa silaha ya kukabiliana nayo kwa yeyote ambaye hakubaliani na ufahamu wetu au aliyenyamaza juu ya suala ambalo tunaamini kuwa ni muhimu kulizungumza.
Bali ni bora kwa Muumini aanze kuwajibika, na kuogopa matamanio yake kabla ya kuwatuhumu wengine.
Ikiwa kuficha ukweli ni hatari kubwa, basi kusema juu ya Mungu bila ujuzi ni hatari kubwa pia.
Ni kubwa kiasi gani hitaji letu leo la kukumbuka kanuni hizi mbili, katika wakati ambapo neno moja linaweza kuwafikia maelfu ya watu, na fatwa, habari, au tuhuma zinaweza kusambazwa kwa muda mfupi.
Maneno ya mwanachuoni yanaweza kunukuliwa yakiwa yamepunguzwa kutoka katika muktadha wake, au ijtihad ya kubahatisha inaweza kuwasilishwa kuwa ni hukumu ya uhakika, au jambo fulani linaweza kufichwa kwenye maandishi ambayo hayakubaliani na matakwa ya umma, au maelezo yanaweza kuhusishwa na Sharia ambayo sifa yake nayo haijathibitishwa.
Hapa uaminifu wa elimu hautokani na wingi wa yale anayoyachapisha mtu, bali katika usahihi wa yaliyopitishwa, ukweli wa yale yanayonasibishwa kwa Allah na Mtume wake, na uadilifu wake katika kuwasilisha kauli na kubainisha safu zao.
Si kila jambo tunaloamini kuwa la kweli linahitaji kwamba uelewa wetu juu yake uwe sahihi, wala kila ukiukaji wetu hauwi uficho wa mwongozo.
Sehemu ya utukufu wa wahyi ni kwamba hatuzifanyi Aya zake na Hadithi za Mtume Wake, rehema na amani ziwe juu yake, kuwa ni nyenzo za kuunga mkono rai zetu. Bali tunaziweka rai zetu chini ya yale yaliyothibitishwa kutokana na wahyi na ufahamu wake sahihi.
Sisi tuko katika haja kubwa ya nafsi zinazoogopa kuhusisha upotofu na dini kama wanavyoogopa kuficha ukweli.Usiseme kwa kutojua, usikae kimya juu ya wajibu wako, na usifanye ujuzi kuwa njia ya kujitukuza kati ya watu.
Aya hii inamweka mbele ya mbeba elimu jukumu kubwa: kuwa mwaminifu katika yale aliyojifunza juu ya haki, mwaminifu katika kauli yake, mnyenyekevu pindi kosa lake linapodhihirika kwake, na kuogopa kwamba matakwa yake yatamzuia kutekeleza amana.
Kipimo cha elimu yenye manufaa si wingi wa kile ambacho mtu amekikariri au ukubwa wa umaarufu wake miongoni mwa watu, bali ni hofu ya Mungu ambayo elimu yake inarithi, na kile kinachoonekana katika kazi yake ya ikhlasi katika kuwafuata na kuwanufaisha watu.
Mtu anaweza kumfundisha mtu mmoja na akanufaika na elimu yake, na anaweza kuandika neno la kweli ambalo Allah huwaongoa wengine, na akafuta kosa alilofundisha watu, kwa hivyo kugeuka kwake kunafaida zaidi katika kuwainua ili waitukuze haki kuliko kusisitiza kwake rai yake.
Kila mmoja wetu achukue muda wa kujitafakari:
Je, natafuta elimu ili niongoke na kuongoka, au nijiwekee nafasi miongoni mwa watu?
Ikiwa kosa langu lingeonekana wazi kwangu, je, ningeghairi, au je, kiburi na woga wa maneno ya watu ulinizuia?
Je, ninatekeleza kauli ninayowajibika kufanya kwa uaminifu, au ninachagua kutoka kwa ukweli kile kinachofaa matakwa na maslahi yangu?
Maarifa ni amana kabla ya kuwa hadhi, na wajibu mbele ya ufahari.Basi amebarikiwa aliyeifanya kuwa ni njia ya radhi za Allah na uongofu wa waja wake, na wala hakuifanya kuwa kizuizi baina yake na haki.
Aidha, tishio hili kali halifungi mlango wa matumaini;Allah ambaye alionya dhidi ya kuficha ukweli, ndiye aliyefungua katika Aya ifuatayo mlango wa toba, urekebishaji na ubainifu, ili mja ajue kwamba kurejea kwenye haki ni fadhila, na kwamba kusahihisha kosa ni sehemu ya utimilifu wa toba.
Tunamuomba Allah atujaalie elimu yenye manufaa, moyo mnyenyekevu, na ulimi mnyofu, na atulinde tusiifiche haki na kuizungumza bila ya ilimu, na aijaalie elimu yetu kuwa ni hoja kwetu na sio dhidi yetu, na atujaalie ikhlasi katika kufundisha na kufikisha habari, ujasiri wa kujiepusha na upotovu, na hekima katika kusema yaliyo sawa.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
﴿Isipokuwa wale waliotubu na wakatengenea na wakabainisha. Kwa hao narejea kwao kwa toba. Na mimi ndiye Mwenye kupokea toba, Mwenye kurehemu.’ [Al-Baqarah: 160].
Baada ya tishio kali alilotoa Allah kwa wale wanaoficha ushahidi na mwongozo ulio wazi, Aya hii inakuja kufungua mlango mkubwa wa rehema yake.Hata wale waliostahiki kutishiwa kufichwa ukweli, Allah hakuwafungia mlango wa kurejea Kwake, bali aliwaita kwenye toba, na akawaahidi kukubaliwa ikiwa walikuwa wakweli katika marejeo yao na kuyarekebisha yale waliyoyaharibu.
Fikiria jinsi muktadha ulivyohama kutoka kwa kusema kwake: “Mungu na awalaani” hadi kusema kwake: “Kwa ajili ya hao, ninatubu kwao”!
Ni mpito unaoujaza moyo hofu na matumaini.Hofu ya matokeo ya dhambi, na kutumaini rehema ya Mungu, ambaye mlango wake haujafungwa mbele ya watu wanaotubu kwa dhati.
Wala ukubwa wa hatia haupaswi kumfanya mja kukata tamaa, wala upana wa msamaha usimshawishi kudharau uasi.
“Tubu na urekebishe na ubainishe”
Zingatia mpangilio huu wa ajabu wa Qur’ani;Katika njia ya kurejea Kwake, Mungu aliunganisha mambo matatu yanayokamilishana:
﴿Tubu﴿: Waliiacha dhambi, wakijutia waliyoyafanya, na wakaazimia kutorejea kwayo.
“Na rekebisheni”: Walitengeneza yale ambayo dhambi iliyaharibu kwa mujibu wa masharti na matendo yao, na wakafanya bidii kurekebisha athari zake kwa kadri ya uwezo wao.
“Na wakabainisha”: Waliidhihirisha haki waliyoificha hapo awali, ili watu wasibakie kunyimwa uwongofu kwa sababu ya kujificha kwao.
Kutubu kwa ajili ya kuficha ukweli sio tu majuto yanayotua moyoni, na kisha ukweli unabaki kufichwa kwa wale wanaouhitaji;Bali, sehemu ya ukweli wake ni kwamba mja anaharakisha kubainisha yale aliyoyaficha, na anasahihisha anachoweza katika matokeo ya kufichwa kwake.
Al-Saadi, Allah amrehemu, ameeleza katika tafsiri yake ya Aya kwamba mwenye kutubia hatosheki na kuacha maovu, bali anasahihisha amali zake, na kwamba mwenye kuificha haki hatasahihishwa mpaka adhihirishe aliyoyaficha.
Hapa ukuu wa elimu ya Qur’ani unaonekana.Toba sio tu kwamba inajenga upya uhusiano wa mja na Mola wake, bali pia inamsukuma kurekebisha yale aliyowakosea wengine.
Mtu anaweza kueneza kauli ya uwongo, na wengine wakaipokea, kisha kosa lake litadhihirika kwake.Anaweza akazuia ushahidi au akaficha elimu ambayo lazima ifunuliwe, kwa hivyo baadhi ya watu wanaegemeza misimamo yao juu ya yale aliyoyaficha.
Iwapo alikuwa mkweli katika toba yake, haitakuwa ni dhulma kwake kutosheka na kurudi nyuma ndani ya nafsi yake na kuwaacha wengine katika yale aliyowasababishia kuyafanya, maadamu alikuwa na uwezo wa kusahihisha aliyowafahamisha.
Sehemu ya uaminifu kamili kwa Mungu ni kwamba hofu ya mtu kwa sifa yake sio kubwa kuliko hamu yake ya kurekebisha kosa lake.
Kukiri kosa kwa siri kunaweza kuwa rahisi, lakini kulifunua kwa wale walioathiriwa nalo kunahitaji kujitahidi mwenyewe, kushinda kiburi, na kutanguliza kuridhika kwa Mungu kuliko sifa ya uumbaji.
Ni uzuri ulioje kwa watu kumuona mtu wa elimu akiacha kosa lake wakati ukweli unamdhihirikia!Kurudi kwake kwa dhati kunaweza kuwaelimisha kuheshimu ufunuo zaidi ya yale ambayo maneno na mahubiri yake mengi huzifanyia nafsi zao.
Moja ya hali kubwa katika wasifu wa Mtume inayoonyesha heshima ya uaminifu katika kurejea kwa Allah ni Hadithi ya Ka’b bin Malik, Mungu amuwiye radhi, aliposhindwa kufanya Vita vya Tabuk bila ya udhuru.
Wakati Mtume, rehema na amani ziwe juu yake, aliporudi, Ka’b alimjia, na angeweza kuomba msamaha kwa maneno ili kuepuka lawama juu ya uso, lakini alipendelea uaminifu na akakubali mapungufu yake.
Akasema, Radhi za Allah ziwe juu yake:
“Wallahi, Allah hakuniokoa nayo isipokuwa kwa uaminifu, na ni sehemu ya toba yangu kwamba sitasema chochote isipokuwa haki maadamu ninabaki.
Hadithi iko katika vitabu viwili vya Sahih.
Zingatia hali hii!
Ka’b, Mungu amuwie radhi, hakuwa na uwezo wa kuomba msamaha, bali alitambua kwamba wokovu wake wa kweli haukuegemea katika kuboresha sura yake mbele ya watu, bali ni uaminifu wake kwa Allah na Mtume wake, Allah amfikishie rehema na amani.
Basi akavumilia yaliyompata baada ya kukiri kwake, mpaka Allah akateremsha toba yake na toba ya maswahaba zake wawili, na akaifanya Hadithi yao kuwa ni somo la milele kwa heshima ya uaminifu na matokeo ya kuwa na msimamo katika hilo.
Huu ni ushahidi wa maana kubwa inayohusiana na aya yetu: kurejea kwenye haki kunaweza kuwa vigumu kwa nafsi, lakini ni heshima zaidi kwa mja kuliko kubaki katika batili ambayo kwayo anaihifadhi sura yake mbele ya watu.
Iwapo kisa cha Ka’b kinatufundisha ukweli wa kukiri kosa na uthabiti katika toba, basi Aya yetu inamuongezea hayo maana maalum kwa mwenye kuficha elimu: kwamba anasahihisha aliyoyaharibu, na kuyaweka wazi aliyoyaficha.
Baada ya toba, marekebisho, na ubainifu, inakuja ahadi ya Allah:
﴿Basi ni wao, nitarejea kwao kwa toba﴾.
Ni baraka iliyoje hii!
Wale ambao Allah aliwaahidi laana katika Aya iliyotangulia, hapa Yeye, Utukufu ni Wake, anawafungulia mlango wa kukubaliwa, na anawaahidi msamaha Wake ikiwa watarejea Kwake kwa ikhlasi.
Mja asifikirie kuwa maisha yake ya nyuma, hata yawe meusi kiasi gani, yatamzuia na rehema ya Mungu ikiwa atatubu kwa dhati.
Kwa upande mwingine, asitumie ukubwa wa rehema ya Mungu kama kisingizio cha kuchelewesha toba, kuendelea na dhambi, au kuacha marekebisho yake ya lazima.
Ni kunyimwa kwa mtu kujua kosa lake, kisha kusisitiza juu yake kwa sababu kuligeuza ni mzigo kwake mwenyewe;Mojawapo ya mafanikio makubwa zaidi ni kwamba Mungu humpa moyo unaochukia uwongo na kupenda kurudi kwenye ukweli, bila kujali ni vigumu kiasi gani anachohitaji.
Heshima ya mtu haitokani na kutofahamishwa kosa lake, bali ni katika kiburi chake kutomzuia kulirekebisha linapodhihirika kwake.
Kisha Aya inahitimisha kwa majina mawili makubwa ya Allah:
﴿Nami ni Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu﴾.
Yeye, Utukufu ni Wake, ni Mwingi wa Rehema, Mwenye kuwasaidia waja Wake kutubia, Anakubali marejeo yao Kwake, na Anawapa msamaha na msamaha.
Yeye ni Mwingi wa rehema, ambaye rehema zake huwafikia waja wake. Hakufanya kuanguka kwao katika dhambi kuwa mwisho wa njia, bali aliwafungulia mlango wa toba na matengenezo.
Mojawapo ya mambo makubwa yanayojenga ukosefu wa Mungu katika moyo ni kwamba mja hajitegemei hata kwa toba yake;Anahitaji neema ya Mungu kuhisi dhambi yake, kuamka kutoka katika usingizi wake, na kupata ndani yake azimio la kurudi.
Allah Mtukufu amesema:
“Kisha akatubia ili watubu, hakika Allah ni Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu” [At-Tawbah: 118].
Tafakari baraka hii!
Mungu humuongoza mja wake kutubia, kisha anaikubali toba yake, anamsamehe dhambi yake, na anamlipa kwa kurudi kwake.
Ni ukarimu gani ulio mkubwa kuliko ukarimu wa Mola anayemsaidia mja wake kurejea baada ya dhambi, kisha akamfungulia milango ya msamaha na rehema zake?
Moja ya neema kubwa za Allah juu ya mja ni kumpa moyo usioanguka katika upotofu, haufanyi kiburi kurejea, na wala hakati tamaa na rehema za Mola wake.
Usiahirishe toba, ambayo Allah amekufungulia mlango wake, na usijitwike mzigo wa marekebisho ambayo unaweza kufanya, na usiruhusu hofu yako ya maneno ya watu ikupoteze heshima ya kuwa mwaminifu kwa Mungu.
Aya hii inatufundisha kwamba toba sio tu mwisho wa uhusiano wa mja na kosa lake, bali ni mwanzo wa kutengeneza kile anachoweza kutengeneza.
Kurejea kwenye ukweli ni fadhila, si uovu, na yeyote ambaye ni mwaminifu kwa Mungu hafanyi kujali kwake hadhi yake miongoni mwa watu kuwa kizuizi baina yake na utambuzi na marekebisho.
Pia tulijifunza kwamba rehema ya Allah ni pana zaidi kuliko dhambi za waja wake, na kwamba mlango wa toba haufungiki kwa anayeikaribia kwa ikhlasi, hata kama mapungufu yake ni makubwa kiasi gani.
Na tuchukue muda wa kuwajibika sisi wenyewe:
Ikiwa kosa langu lingedhihirika kwangu, je, ningeharakisha kuligeuza, au je, kiburi na woga wa maneno ya watu ungenizuia?
Je, nijute tu nilichoharibu, au nijitahidi kurekebisha ninachoweza?
Je, mimi ni mkweli katika kusema ukweli hata kama unapingana na niliyosema jana?
Moja ya athari nzuri zaidi za toba ni kwamba baada ya kufanya kosa, mtu anakuwa mnyenyekevu zaidi kuelekea ukweli, zaidi ya hofu ya Mungu, na zaidi ya dhati katika nia yake ya kuwanufaisha watu.
Tunamuomba Allah atubie kwa ikhlasi, azirekebishe nyoyo zetu na amali zetu, atujaalie ujasiri wa kurejea katika haki, ikhlasi ya kukiri mapungufu, na azma ya kuyarekebisha tuliyoyaharibu, na atujaalie tuwe miongoni mwa waja wake waliotubia ambao amewajumuisha pamoja na msamaha na rehema zake.
Yeye, Ametakasika, ni Mwingi wa kurehemu.
Kisha Allah anasema:
“Hakika wale waliokufuru na wakafa hali ni makafiri, basi iko juu yao laana ya Allah na ya Malaika na ya watu wote. [Al-Baqarah: 161].
Baada ya Allah kuwafungulia mlango wa toba wale walioificha haki kisha wakarejea na kufanya marekebisho na kubainisha, Aya hii ilikuja kudhihirisha majaaliwa mengine: majaaliwa ya yule aliyeng’ang’ania ukafiri mpaka mauti yakamfika, na muda wake ukapita bila yeye kurejea kwa Allah.
Fikiria tofauti hii kuu kati ya aya hizi mbili!
Katika ya kwanza: “Isipokuwa wale waliotubu na wakatengenea na wakabainisha, kwa hao nitatubia.
Na katika ya pili: “Hakika wale waliokufuru na wakafa na hali ni makafiri.
Wapo waliopata rehema za Allah na wakatubia kabla ya muda wao kuisha, na wapo waliong’ang’ania ukafiri mpaka mauti yakawafikia, wakakata muda wa kutubia na kufanya kazi.
Tofauti ni kubwa kiasi gani kati ya mtu ambaye maisha yake yaliisha kwa kumrudia Mungu, na mtu ambaye nafasi yake ya kurudi Kwake iliisha!
“Na walikufa na hali ni makafiri”
Zingatia kizuizi hiki sahihi cha Qur’ani;Mungu hakutaja ukafiri peke yake, bali aliuhusisha na kifo.
Hii ina maana kubwa ambayo inaamsha moyo kutoka kwa kutojali.Maadamu mtu yuko hai, mlango wa toba uko wazi kwake, na anaweza kusonga, kwa shukrani kwa Mungu, kutoka kwa ukafiri hadi imani, kutoka kwa uasi hadi utii, na kutoka kwa kughafilika hadi kutubu.
Lakini ikiwa mauti yatamfika na akasisitiza ukafiri, basi wakati wa kutenda na kurudi umekwisha.
Kwa sababu hiyo, mja hatakiwi kudanganywa na hali yake ya sasa, au kutegemea wema wa mwanzo wake, au kufikiri kwamba uadilifu wake leo utamuepusha na haja ya kumwomba Mungu uthabiti kesho.
Amesema Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam): “Matendo yanatokana na mwisho.”Imepokewa na Al-Bukhari (6607).
Ni maneno machache, lakini yanamweka mbele ya mtu ukweli ambao haupaswi kupotea kutoka moyoni mwake: Jambo sio tu kuanza njia ya kuelekea kwa Mungu, bali ni kudumu nayo hadi akutane Naye.
Ni kiasi gani muumini anahitaji kuhangaika na nafsi yake, kuuweka baia moyo wake, na kumtafuta Mola wake, ili ulimwengu usimjaribu au kumpoteza kwa matamanio yake baada ya kuijua haki!
Moja ya mambo makubwa yanayomlinda mja na kiburi ni kujua kuwa uimara si matokeo ya nguvu zake pekee bali ni baraka kutoka kwa Mungu anazozikosa kila wakati.
Ushahidi ulio wazi zaidi wa ukuu wa maana hii ni kwamba Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam), licha ya imani yake kamilifu na yakini, mara kwa mara alikuwa akisema: “Ewe mwongofu wa nyoyo, uimarishe moyo wangu katika dini yako.
Anas bin Malik, Allah amuwiye radhi, akamwambia: Ewe Mtume wa Allah ﷺ, tumekuamini wewe na ulicholeta, basi unatuogopa?
Akasema, Rehema na amani za Allah ziwe juu yake: “Ndiyo nyoyo ziko baina ya vidole viwili vya Allah, huvigeuza apendavyo.
Imepokewa na Al-Tirmidhiy (2140), na amesema: Hadithi nzuri.
Fikiria tukio hili!
Maswahaba, Allah awawie radhi, waliomuamini Mtume, rehema na amani zimshukie, wakafuatana naye na wakapokea wahyi kutoka kwake, wanauliza juu ya khofu iliyomo ndani ya nyoyo zao, na Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ´alayhi wa sallam) anawathibitishia haja yao ya kuwa na subira.
Ikiwa ndivyo ilivyokuwa kwa maswahaba wa Mtume (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam), basi vipi kuhusu wale waliokuja baada yao, na vishawishi vikazidi juu yake, na matamanio na shuku zikauzunguka moyo wake?
Muumini mkweli hadanganyiki na uadilifu alioupata. Bali kadiri anavyomjua Mola wake na udhaifu wa nafsi yake ndivyo anavyozidi kuwa na haja ya Allah na kumuomba aulinde moyo wake mpaka akutane Naye.
Hofu ya mwisho mbaya si mwaliko wa kukata tamaa au wasiwasi unaozuia kazi, lakini badala yake ni kichocheo cha kuwa macho, kubaki watiifu, kujihadhari na dhambi, na kuwa na imani nzuri kwa Mungu licha ya ukosefu wake wa dhati.
Kisha tishio kubwa linakuja:
“Juu yao iko laana ya Allah na Malaika na watu wote.”
Laana ni kufukuzwa na kuondolewa katika rehema ya Mungu.
Je, ni hasara gani iliyo kubwa zaidi ya kwamba uhai wa mtu uishe, na amepewa muda na fursa ya kurejea, kisha akakutana na Mola wake, akisisitiza juu ya ukafiri, anayestahiki tishio hili kali?
Allah ametaja laana ya Malaika na watu wote, akifafanua zaidi ukubwa wa majaaliwa, na kuna maneno kutoka kwa waliotangulia kuhusu nini maana ya laana ya watu, ikiwa ni pamoja na kwamba itakuwa Siku ya Qiyaamah ambapo hakika zitafunuliwa na malipo yataonekana.
Ni aya inayorudisha moyo kwenye uhalisia wa dunia hii na muda wake mfupi.Haijalishi maisha hudumu kwa muda gani, yana mwisho, na haijalishi fursa za mtu ni pana, hazibaki wazi milele.
Upungufu mkubwa zaidi sio kwamba mtu anakosa starehe yoyote ya dunia, bali ni kwamba anakosa imani iliyomuokoa, na kwamba maisha yake yanaisha kabla ya kufidia yale aliyoyapuuza kuhusu haki za Mungu.
Licha ya ukali wa tishio hili, haifungui mlango wa kusifiwa kwa maadili mema, wala hairuhusu kukimbilia kuhukumu hatima za watu;Muhimu ni nini mtu anakufa kwa ajili yake, na mwisho ni kwa Allah, na Yeye ndiye anayewajua zaidi waja wake na hali zao.
Bali tishio hili linapaswa kumfanya Muumini aogope nafsi yake, awe na hamu ya kuwaongoza wengine, na kuwaombea watu waongoke maadamu mlango uko wazi kwao.
Aya hii inatufundisha kwamba maisha ni fursa yenye mipaka, na kwamba moja ya neema kubwa za Allah juu ya mja ni kumpa imani, kisha kumsaidia kuvumilia mpaka kufa.
Ilitufundisha tusidanganywe na matumaini ya muda mrefu, tusikawie toba, na tusifikiri kwamba tulivyo leo ni hakika kwa ajili yetu kesho.
Ni watu wangapi wanajiandaa kwa mambo ya dunia yao ya mbali, na wanahesabu yale wanayoweza kukutana nayo baada ya miaka mingi, kisha wakaghafilika na jambo wasilolijua lini litawashangaza: mwisho wa muda wao!
Usiifanye fadhila ya Allah kuwa ni sababu ya kughafilika kwako, usifanye kazi kupita kiasi, na usiwe na fadhila ya Mola wako hata kidogo.Jambo kubwa zaidi unalotarajia ni kukutana na Allah akiwa thabiti katika dini yake, akiwa ameridhika na wewe.
Na tuchukue muda wa kuwajibika na sisi wenyewe:
Je, ninamuomba Mungu uthabiti ninapomuomba riziki na ustawi?Je, ninaichukulia toba kuwa ni wajibu ninaopaswa kuutekeleza, au ninaiahirisha, nikitegemea maisha ambayo sijui mwisho wake?
Je, ujuzi wangu wa kubadilika-badilika kwa mioyo unaniongoza kuwa mnyenyekevu na kukosa Mungu, au ninadanganywa na wema na unyoofu wangu mwenyewe?
Mafanikio makubwa zaidi sio tu kwa mtu kuboresha mwanzo wa njia, bali ni kwa Allah kumpa mafanikio ili abaki imara juu yake, na kwa agano lake la mwisho katika ulimwengu huu kuwa imani na tauhidi.
Ewe Mola Mlezi wa nyoyo, ziweke imara nyoyo zetu juu ya Dini Yako, na usizipotoe nyoyo zetu baada ya kutuongoza, na utupe rehema kutoka Kwako, kwani Wewe ndiye Mpaji.
Ewe Mola tujaalie toba ya kweli, uwongofu wenye kudumu, na mwisho mwema, na tufe tukiwa Waislamu, na utuunganishe na watu wema.
Kisha Allah anasema:
“Watadumu humo. Hawatapunguziwa adhabu wala hawatapewa muhula.” [Al-Baqarah: 162].
Baada ya Allah Mtukufu kuweka wazi hatima ya wale waliokufa katika ukafiri, Aya hii ilikuja kudhihirisha utisho wa adhabu inayowangoja.Umilele usiokatizwa, mateso yasiyopunguzwa, na mwisho wa kila fursa ya kuomba msamaha na kurekebisha.
Fikiria jinsi maneno haya machache yanavyochanganya rangi za tishio zinazofanya mioyo itetemeke.Sio tu kwamba ni adhabu kali, bali ni adhabu ambayo watu wake hawatapata nafuu, na baada ya hapo hawatapewa kipindi kingine cha kurekebisha yale waliyoyaharibu.
“Watadumu humo”
Yaani watabakia milele katika laana na adhabu ya Moto inayoingia humo, kama walivyoeleza wanavyuoni wa tafsiri.
Katika ulimwengu huu, hata mateso yawe makali kiasi gani, mtu bado ana matumaini kwamba yataisha, na haijalishi usiku wake ni mrefu kiasi gani, yeye hungoja kupambazuke, na haijalishi hasara yake ni kubwa kiasi gani, anaweza kutafuta njia ya kufidia kitu alichokosa.
Ama adhabu aliyotuambia Allah katika Aya hii, muda wake hautakwisha, na wala haitowafikia siku watu wake watakapoambiwa kuwa adhabu imekwisha.
Hili ndilo linalofanya tishio kuwa la kutisha zaidi.Hakuna jambo gumu kwa nafsi kuliko kujua kuwa taabu inayoipata haina mwisho.
Allah alisema:
“Na walio kufuru watapata Moto wa Jahannamu hautakwisha kwao mpaka wafe, na wala haitapunguziwa adhabu yake. Hivyo ndivyo tunavyowalipa makafiri wote.” [Fatir: 36].
Fikiria hatima hii ambayo Mungu alituambia tukiwa bado tupo kazini. Tunaweza kurudi Kwake, kufidia yale tuliyoyapuuza, na kumwomba atuokoe na mateso yake.
Moja ya rehema kubwa za Allah kwa waja wake ni kuwa anawabainishia matokeo ya njia kabla ya kufika mwisho wake, na anawahadharisha na sababu za maangamizo na wao bado wanaweza kuziepuka.
Kisha tishio linaongezeka kwa ukali kwa kauli yake Mola Mtukufu:
“Haitapunguziwa adhabu kwa ajili yao.”
Yaani adhabu yao haitapungua, wala haitapungua.Bali ni adhabu ya kudumu kama walivyotaja wafasiri.
Ni kubwa kiasi gani tofauti kati ya adhabu ya dunia na adhabu ya akhera!
Huenda mwenye taabu katika dunia akapata saa za utulivu miongoni mwa maumivu yake, na yale yaliyompata yanaweza kutulia, na Mungu anaweza kumwandikia nafuu ambayo hakuitarajia.
Ama wale waliokufa katika ukafiri, Allah amewaambia ya kwamba haitapunguziwa adhabu yao.
Mja asifikirie kuwa yanayomngoja katika maisha ya akhera ni sawa na dhiki alizozipata hapa duniani;Mungu ametuambia kuhusu hali ambazo akili haziwezi kuzifahamu, lakini tunaamini katika yale aliyotuambia, na tunajikinga Kwake kutokana na sababu za ghadhabu na adhabu yake.
Ikiwa mtu hawezi kuwa mvumilivu kwa baadhi ya maumivu madogo ya ulimwengu huu, anawezaje kujiweka wazi kwenye mateso ambayo Mungu ametuambia kuwa hayatakoma au kupunguziwa?
Kuleta tishio hili akilini si mwaliko wa kukata tamaa, bali ni hofu inayoamsha moyo na kuulazimisha kumgeukia Mungu na kushikamana na njia ya wokovu.
Kisha Aya inahitimisha kwa kauli yake Mola Mtukufu:
﴿Wala hawatapewa taarifa﴾.
Yaani hawatapewa muda, wala adhabu yao haitacheleweshwa, wala hawatapewa fursa mpya ya kuomba msamaha.
Labda yenye kudhihirisha zaidi maana hii ni maneno ya Allah Mtukufu kuhusu watu wa Motoni:
﴿Na watapiga kelele humo: Mola wetu Mlezi, tutoe! Tutatenda mema yasiyokuwa yale tuliyokuwa tukiyafanya. Je, sikufanya hivyo? Tutakuwekeni katika zama ambazo atakumbuka mwenye kukumbuka, na amekujieni mwonyaji. Basi onjeni, kwani madhalimu hawatakuwa na wa kuwanusuru.(Fatir: 37)
Zingatia huzuni hii ya moyo!
Matamanio yao makubwa yamekuwa ni kurejea katika dunia hii kufanya matendo mema, lakini ni matamanio yaliyokuja baada ya muda wa kazi kuisha na muda wa mwisho kabla yao kuisha.
Katika dunia hii waliweza kutubu na kutubia, lakini katika maisha ya akhera wanaomba fursa nyingine, na hawapati walichoomba.
Hapa thamani ya maisha tuliyonayo leo inaonekana;Saa ambayo mja anaweza kutubu na kurekebisha ni baraka kubwa, ambayo thamani yake kamili hupatikana tu anapotafakari hali ya wale waliokatiliwa mbali na wakati wa kupona.
Usidharau siku ambayo unaweza kumkaribia Mungu, usiahirishe mageuzi ambayo unaweza kuyapata, na usiruhusu tumaini la muda mrefu likufanye usahau kuwa fursa ina tarehe ya mwisho ambayo Mungu pekee ndiye anayejua.
Aya hii inaleta pamoja vipengele vitatu vya tishio:
“Watakaa humo”: Hakuna mwisho wa kile Mungu alichotuambia kuhusu adhabu.
“Haitapunguziwa adhabu”: hakuna nafuu ikiwa itasimamishwa au kupunguzwa.
“Na hawataangaliwa”: Hakuna tarehe mpya ya mwisho ya kuomba msamaha au kufuta.
Maana zote hizi zinamrudisha Muumini kwenye ukweli mkubwa: kwamba ulimwengu huu, pamoja na ufupi wake na hali zinazobadilika-badilika, ni makazi ya kazi ambayo kwayo kuishi kwake katika akhera kunategemea.
Jambo kuu zaidi ambalo linapaswa kukuhusu sio ni kiasi gani cha dunia hii ulichobakiza, bali ni kile ambacho umefanya kwa kile kilichosalia, na kwa moyo na tendo gani unajiandaa kukutana na Mungu.
Hasara ya kweli haiko katika kukosa fursa katika dunia hii, bali ni katika mwisho wa maisha ya mtu kuwa amekosa fursa kubwa zaidi aliyopewa: kumjua Mola wake, kumuamini, na kumwabudu mpaka akutane Naye.
Kwa hivyo jiulize: Je, ninazichukulia siku zangu kama amana ndogo, au kana kwamba ninazo nyingi ninavyotaka?Je, ninajilazimisha kuchukua hatua ya kutenda mema, au ninaendelea kuahirisha hadi muda wa kufanya kazi upotee?
Ewe Mola tuepushe na adhabu ya Moto, na usitufanye kuwa miongoni mwa walioghafilika kukutana nawe, na utujaalie nyoyo nyororo, toba ya ikhlasi, na matendo mema yatakayotukurubisha kwenye uradhi Wako, na zifanye vizuri zaidi siku zetu siku tutakayokutana nawe na ukaridhika nasi.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
“Na Mungu wenu ni Mungu Mmoja, hapana mungu ila Yeye, Mwingi wa Rehema, Mwenye kurehemu” [Al-Baqarah: 163].
Baada ya Aya za kuonya zilizoteremsha matokeo ya ukafiri na mauti, Aya hii kubwa inakuja ili kuweka msingi wa dini ambayo kwayo mja huokolewa na kufaulu: Tauhidi ya Allah, kumpwekesha kwa ajili ya ibada, na kujua majina na sifa zake.
Kwa maneno machache tu, Qur’an inaleta pamoja ukweli mkubwa kabisa ambao moyo wa mwanadamu unapaswa kutulia juu yake: kwamba una Mungu mmoja, hakuna anayestahiki kuabudiwa isipokuwa Yeye, na kwamba Mungu huyu mkubwa ni Mwingi wa Rehema, Mwenye kurehemu.
Huu sio ukweli tu unaojulikana kwa akili, lakini ni kanuni ambayo maisha yote ya mwamini yanapaswa kutegemea.Kwa hivyo, unamgeukia Mungu ili kumwabudu Yeye, nia yako ni ya dhati Kwake, na upendo Wake, hofu, matumaini, na uaminifu ni katika njia inayompendeza Yeye, Utukufu ni Wake.
Kisha fikiria jinsi Mungu anavyozungumza na watumishi Wake kwa ukweli huu wa ulimwengu wote: “Na Mungu wenu ni Mungu mmoja.”
Mungu aliyewaumba, akawaruzuku, akawapa uhai, na anayesimamia mambo yao ndiye pekee anayestahiki kuabudiwa. Hana mshirika katika ufalme Wake, hana anayelingana Naye katika uungu Wake, na hana anayelingana naye katika majina na sifa Zake.
Ikiwa Mungu peke yake ndiye Muumba, Riziki na Mlinzi, basi ibada inawezaje kuelekezwa kwa wengine?Vipi atasawazishwa naye katika viumbe vyake, na hali wote ni masikini kwake, na wala hawajiachilia manufaa wala madhara?
Moja ya mambo makubwa yanayodhihirisha hadhi ya kanuni hii ni Hadithi ya Muadh bin Jabal, Allah amuwiye radhi, ambaye amesema: Nilikuwa nimempanda Mtume Rehema na Amani zimshukie juu ya punda, akaniambia: “Ewe Muadh, unajua nini haki ya Allah juu ya waja wake?”
Nikasema: Allah na Mtume wake wanajua zaidi.
Akasema: “Haki ya Allah juu ya waja wake ni kumwabudu na wasimshirikishe na chochote.”
walikubaliana;Imepokewa na Al-Bukhari (2856) na Muslim (30).
Fikiria ukuu wa kauli hii!
Haki ya kwanza na kubwa kabisa ni haki ya Allah juu ya waja wake.Kuabudiwa peke yake, na kutokuwa na mshirika katika aina yoyote ya ibada.
Lengo kuu la maisha ya mtu sio kukusanya mali ya kidunia, au kupata hadhi kati ya watu, lakini badala yake kufikia utumwa kwa Mungu ambao aliumbwa kwa ajili yake.
Allah alisema:
“Na sikuwaumba majini na watu ila waniabudu Mimi.” [Al-Dhariyat: 56].
Hapa heshima ya Mungu mmoja inaonekana.Sio moja tu ya sura za dini, bali ni msingi ambao matendo mengine yote ya ibada yameegemezwa juu yake, na ambayo si sahihi kama aina ya ibada ikiwa inakanushwa na ushirikina mkubwa.
Je, kazi ngumu ya mtu ina thamani gani ikiwa anatoa ibada kwa asiyekuwa viumbe wake?Ni kubwa mno fadhila ya Allah juu ya yule aliyemuongoza kwenye tawhidi yake, na akaijua haki ya Mola wake Mlezi, na akawa mkweli katika dini yake!
Kisha unakuja uthibitisho mkubwa: “Hakuna mungu ila Yeye.”
Yaani hakuna mungu wa haki isipokuwa Allah.
Neno hili kuu linachanganya kukataa na kuthibitisha;Kunyima haki ya kuabudu chochote badala ya Allah, na kukithibitisha kwa Allah peke yake, ambaye hana mshirika.
Ukweli wake sio tu kwamba mwanadamu anakiri kuwepo kwa Mungu;Qur’an inatuambia kwamba washirikina walikiri kwamba Allah ndiye Muumba, lakini kukiri huko hakukuwa na manufaa kwao kwani walijitolea ibada zao kwa wengine.
Amesema Allah Mtukufu:
“Na ukiwauliza ni nani aliyeziumba mbingu na ardhi bila shaka watasema, ‘Allah.’” [Luqman: 25].
Maana si kukiri tu kwamba Allah ndiye Muumba, bali ni kumpwekesha kwa ajili ya ibada Anayostahiki, ili kwamba hakuna sala ya ibada inayoitwa kwa yeyote asiyekuwa Yeye, na havifanywi nadhiri, sadaka na ibada nyinginezo isipokuwa Yeye tu.
Na kutoka hapa huanza aina kuu za uhuru ambazo tauhidi huipa moyo;Kukombolewa kutoka katika utumwa wa kiumbe kwa kiumbe, ili asifanye kuridhika kwa watu kuwa ndio lengo lake, na asinyenyekee matamanio yao huku akimchukiza Mola wake Mlezi, na wala hataki kutoka kwa viumbe kile ambacho ni Muumba peke yake anaweza kufanya.
Muumini anawapenda watu, ni mwema kwao, anawatafutia msaada katika jambo lolote wanaloweza kulifanya, na anachukua sababu za halali, lakini haufanyi moyo wake kuwa mtumwa kwao;Kwa sababu anajua kwamba Allah peke yake ndiye mwenye mamlaka ya manufaa na madhara, kutoa na kunyima, na kwamba sababu hazijitegemei kwa lolote kati ya hayo.
Ndio maana Allah Mtukufu akasema:
“Wewe tunakuabudu na Wewe tunakuomba msaada” [Al-Fatihah: 5].
Tauhidi inachanganya uaminifu katika kumwabudu Mungu, kutafuta msaada Wake, na kukosa kwake.
Kadiri ukweli huu unavyozidi kuimarika katika moyo wa Muumini, ndivyo anavyozidi kuwa na nguvu katika ukweli, na anaepukana na nguvu ya unafiki na khofu ya kulaumiwa ya viumbe, na wala hataki kuridhika kwa watu mbele ya kuridhika kwa Mola wake Mlezi.
Nguvu ya tauhidi haipo kwa mtu kutoa sababu, bali katika kutumia sababu bila hata moja ya hizo kuufanya utumwa wa moyo wake.Anaichukua kwa kufuata, na anamtegemea Allah kwa imani na yakini.
Hata hivyo, ukamilifu wa tauhidi haimaanishi kuwa moyo haupati woga wala udhaifu, bali ni kwamba Muumini ajitahidi na nafsi yake mpaka kushikamana kwake na Allah ni kukubwa zaidi kuliko kushikamana kwake na kitu kingine chochote, na kwamba arudi Kwake wakati wowote nafsi yake inapogombana naye kwa kitu kisichokuwa kinachompendeza.
Kisha Aya inaishia kwa majina mawili makubwa ya Mungu:
﴿Mwingi wa Rehema, Mwenye kurehemu﴾.
Ni hitimisho la namna gani linaloujaza moyo upendo na matumaini!
Baada ya kusimamisha upweke wa Mungu na kustahiki kwake kuabudiwa, Mungu anajitambulisha kwetu kupitia majina mawili makubwa yanayoonyesha upana na ukamilifu wa rehema yake.
Mungu Mmoja ambaye tumeitwa kumwabudu peke yake si Mungu asiyejulikana ambaye tunajua juu yake amri na makatazo tu, bali Yeye ni Mwingi wa Rehema, Mwingi wa Rehema, ambaye athari zake za rehema zilionekana katika uumbaji Wake, utoaji, ihsani, na mwongozo kwa waja Wake.
Ni kutokana na rehema yake kwamba ameumba na akatoa riziki, na kutokana na rehema zake akawatuma Mitume na akateremsha Vitabu, na kutokana na rehema yake akabainisha njia ya uokovu na akaonya juu ya sababu za maangamizo, na kutokana na rehema yake akafungua mlango wa toba kwa maasi kabla ya mwisho wa zama zao.
Amesema Allah Mtukufu:
“Na rehema yangu imekizunguka kila kitu” [Al-A’raf: 156].
Zingatia jinsi kutajwa kwa rehema kulivyokuja baada ya Aya za onyo kali!
Elimu ya adhabu ya Mungu isitupeleke kwenye kukata tamaa na rehema Yake, wala ujuzi wa rehema zake usitufanye tujisikie salama kutokana na adhabu yake;Bali kumtakasa Mola wake Mlezi, na khofu ya ghadhabu yake, na kutaraji fadhila Zake, na mapenzi Kwake yanashikamana katika moyo wa Muumini.
Moja ya mambo makubwa ambayo mja anapaswa kuyajua ni kuwa Allah hajitegemei kwa ibada yake, lakini anamwamrisha kufanya yale ambayo ni kwa manufaa yake, anamwita kwenye yale yaliyo katika wokovu wake, na anamfungulia milango ya rehema zake.
Kwani Yeye, Ametakasika, utiifu wetu haumnufaishi, wala uasi wetu haumdhuru. Bali, tunahitaji mwongozo na neema Yake, ambao wanamkosa katika kila nafsi na dakika.
Ni kukubwa kiasi gani kujua kwamba Mola wenu Mlezi, ambaye hastahiki kuabudiwa isipokuwa Yeye, ni Mwenye rehema, Mwenye kurehemu.Basi nyinyi mnamuabudu kwa mapenzi na heshima, na mnakubali matumaini na haja Kwake, na mnaogopa kwamba mtamuasi na hali mnayumba katika fadhila zake!
Hapa athari ya kujua majina ya Mungu katika utumwa inaonekana;Kadiri muumini anavyomjua zaidi Mola wake, ndivyo upendo, khofu na matumaini Kwake yanavyoongezeka, na ndivyo athari yake juu ya tauhidi inavyozidi kuwa ndani ya moyo wake na kazi yake.
Aya hii inaturudisha kwenye kanuni kuu ambayo lazima tujiwajibishe kwayo kila mara: Je, tumefikia tauhidi tunayoikubali kwa ndimi zetu katika matendo yetu ya ibada, nia, na mitazamo?
Mtu anaweza kusema: Hakuna mungu ila Allah, basi anapata moyoni mwake kushikamana na sifa za watu au hofu ya kupoteza hadhi yake ambayo inadhoofisha unyoofu wake, kwa hivyo anahitaji kujitahidi mwenyewe, kurekebisha nia yake, na kufanya upya ukosefu wake wa Mungu.
Aya hii inatufundisha kwamba kumjua Allah sio tu elimu ya kinadharia inayokaririwa, bali ni elimu inayorithi utumwa, na athari zake huonekana katika sala, dua, uaminifu, na ikhlasi, na katika kutanguliza amri ya Allah kuliko matamanio ya nafsi na kuridhika kwa viumbe.
Na tuchukue muda wa kuwajibika na sisi wenyewe:
Je, Mungu ndiye kipenzi kikubwa zaidi katika moyo wangu, na mkubwa zaidi wa wale ambao ninatumainia neema yake na ambao ninaogopa ghadhabu yao?
Ikiwa kuridhika kwa watu kunapingana na amri ya Mungu, je, radhi Zake, Utukufu ni Kwake, zinatangulia?
Je, ninaishi maana za “Hakuna mungu ila Mungu” katika ibada na malengo yangu, au ninarudia tu bila kuangalia athari yake moyoni mwangu?
Tauhidi inayohuisha moyo ni kumjua Allah kuwa ni Mola Mlezi na Allah, kumwabudu Yeye peke yake, kujitolea nia zako Kwake, kutafuta msaada Wake katika mambo yako yote, na kuwa na yakini kwamba rehema zake ndilo jambo kuu zaidi unalolitarajia, na kuridhika Kwake ndicho kitu kikubwa unachokitafuta.
Ewe Mola mwingi wa rehema, mwingi wa rehema, zihuishe nyoyo zetu kwa umoja Wako, uzijaze kwa upendo na utukufu Wako, na utujaalie tuwe wanyofu Kwako, tukitafuta msaada kutoka Kwako, na kukutegemea Wewe.
Ewe Mola zitakase nyoyo zetu kutokana na ushirikina na unafiki, ufanye kuridhika kwako kuwa kupendwa zaidi kwetu kuliko kuridhika kwa viumbe, utujaalie ikhlasi kamili na ufuasi mzuri, na utufishe katika tauhidi na hali wewe umeridhika nasi.
Kisha Allah Mtukufu anasema kuhusu aliyesema:
﴿Hakika katika kuumbwa mbingu na ardhi, na mfuatano wa usiku na mchana, na marikebu zipitazo baharini, kuna yanayowafaa watu.Na maji anayoyateremsha Allah kutoka mbinguni na akaihuisha ardhi kwa hayo baada ya kufa kwake, na akatawanya humo kila kiumbe kilicho hai na uelekeo wa pepo na mawingu anayoyatiisha katika mbingu. Na ardhi ni Ishara kwa watu wanao fahamu.”[Al-Baqarah: 164].
Baada ya Allah kutangaza upweke wake katika Aya iliyotangulia kwa kusema: “Na Mungu wenu ni Mungu Mmoja,” Aliwapa waja Wake ushahidi wa uumbaji Wake na usimamizi wake ambao unashuhudia ukweli huu mkubwa; Ili mwanadamu ajue kwamba Yeye ambaye ni wa kipekee katika uumbaji, riziki, na usimamizi ndiye pekee anayestahiki kuabudiwa.
Zingatia jinsi Qur’an inavyousukuma moyo kutoka katika kuthibitisha tauhidi hadi kuzingatia dalili zake!
Mbingu na ardhi mfululizo wa usiku na mchana, merikebu ziendazo baharini, na mvua inayoishi kwayo ardhi, pepo na mawingu;Yote ni aya zinazoonyesha uwezo wa Mungu, ujuzi, hekima, na rehema.
Ni kubwa kiasi gani kwa mtu kuutazama ulimwengu, na wala asiishie katika uzuri wa viumbe na manufaa yao, bali afikilie nao ukuu wa Muumba wao, na kuongeza ujuzi wake Kwake, kumpenda Yeye, na kunyenyekea kwa amri yake!
“Katika kuumbwa mbingu na ardhi na kupishana usiku na mchana”
Zitafakari mbingu hizi kwa upana wake, ukubwa wake, na usahihi wake, na ardhi hii pamoja na yale aliyoiweka Allah ndani yake ya sababu za uhai na manufaa ya uumbaji.
Kisha zingatia kupishana kwa usiku na mchana;Mmoja wao huenda na mwingine anakuja, na urefu na ufupi wao hutofautiana, na hali na maisha ya watu yanadhibitiwa kwa kufuata kwao.
Al-Saadi, Allah amrehemu, alieleza kwamba kuumbwa kwa mbingu na ardhi na tofauti kati ya mchana na usiku ni ushahidi wa ukubwa wa uwezo wa Allah na ukamilifu wa hekima yake, na maslahi na mahitaji ya waja wake ambayo ameweka katika viumbe vyake.
Tunazifahamu sana matukio haya hivi kwamba tunakaribia kupoteza kuona ukuu wao!
Tunaliona jua likichomoza na kutua, na usiku unafuata mchana, na maisha yetu yamepangwa katika mlolongo huu, lakini mara chache tunasimama kutafakari uwezo na hatima ya Aliyeumba haya yote.
Allah Mtukufu amesema:
“Jua lisiufikie mwezi, wala usiku hautangulii mchana, na wote wanaogelea katika njia” [Yasin: 40].
Hizi ni matukio ambayo watu wamezoea, lakini hawapotezi umuhimu wao kwa kurudia.
Kukaa kwa baraka sio ushahidi wa udogo wake, wala kurudiwa kwa Aya ya ulimwengu wote sio sababu ya kutoweka kwa ukubwa wake.Bali kughafilika kumo ndani ya moyo unaouona kila siku na hauufikirii.
Mwenye kutafakari ugumu wa uumbaji huu anakuwa na yakini zaidi kwamba Allah hakuziumba mbingu na ardhi bure, na kwamba Aliyeukamilisha ulimwengu huu ndiye ambaye amri zake zinapaswa kupokewa kwa uchaji na utii.
Kisha Aya inaelekea kwenye mandhari nyingine:
﴿Na merikebu zipitazo baharini kwa manufaa ya watu﴾.
Safina ni meli zinazosafiri baharini, kubeba watu, mizigo yao, na biashara, nchi zinazounganisha, na kuwa njia ya kuhamisha faida na riziki.
Tafakari tukio hili kuu!
Bahari kubwa, na merikebu zinazobeba mizigo mizito ya watu na mizigo, na zinazopita juu ya maji kwa alivyo watiisha Allah, mpaka zifike mahala pao na kunufaika nazo viumbe.
Ibn Kathir, Allah amrehemu, alieleza kwamba moja ya dalili za uweza wa Mungu ni kuunganisha bahari kubeba meli kutoka nchi moja hadi nyingine, ili watu wanufaike na fedha, bidhaa, na manufaa ambayo kila mmoja anayo.
Al-Saadi, Allah amrehemu, alibainisha kwamba Allah aliwapa wahyi waja wake watengeneze meli, akawapa uwezo wa kuzifanya, na akawatiisha juu ya yale maslahi na riziki zao.
Hapa kuna maana kubwa: kwamba kile anachofanya mtu kwa ujuzi na ujuzi wake hakimwondoi katika ukosefu wake wa Mungu;Mungu ndiye aliyempa sababu na uwezo, alimuumbia vifaa, na kumpa njia ya kufaidika navyo.
Uwezo wa mwanadamu wa kuunda njia na kuzitumia sio ushahidi wa kutojali kwake Muumba wake, bali ni moja ya baraka zinazohitaji shukrani na utukufu Wake.
Ni mara ngapi mtu ananufaika na nyenzo ambazo Allah amemruzuku, kisha anahusisha sifa kwa ujuzi wake peke yake, na anapuuza baraka anazompa!
Ni utimilifu wa imani kwamba mja huchukua njia na kujitahidi kutafuta riziki, lakini hasahau kwamba uwezo, ujuzi, na kuunganisha vilivyo mbele yake ni kutoka kwa neema ya Mungu.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
﴿Na anacho kiteremsha Allah kutoka mbinguni na akaihuisha ardhi baada ya kufa kwake, na kuwatawanya humo kila namna ya viumbe hai.
Moja ya matukio makubwa yanayosimamisha moyo ni ufufuo wa ardhi kwa maji.
Ardhi kavu ambayo mimea yake imekatwa, kisha mvua ikanyesha juu yake, na uhai ukaijia, na rangi za mazao na matunda hutoka humo, baada ya kuwa haina uhai na hakuna chembe ya ukuaji inayoonekana.
Fikiria jinsi rehema ya Mungu inavyodhihirika katika matone ya maji yanayoteremshwa kutoka mbinguni, na kusababisha uhai wa ardhi, kukua kwa mimea, na riziki ya wanadamu na wanyama.
Kisha mtazame Allah alivyowaeneza katika ardhi wanyama, wenye sura tofauti, ukubwa, na hali, na jinsi alivyomruzuku kila mmoja wao riziki na riziki yake.
Wao ni ushahidi wa uwezo wa Mungu, elimu, na mazingira Yake ya uumbaji Wake, na wa haja kubwa ya viumbe vyote Kwake.
Lakini onyesho hili linabeba maana nyingine ambayo inapita zaidi ya tunavyoona mimea na riziki.Ni ushahidi wa uwezo wa Mungu wa kufufua wafu na kufufua viumbe.
Allah alisema:
“Basi ziangalieni athari za rehema za Allah jinsi anavyoihuisha ardhi baada ya kufa kwake, hakika huyo ndiye anayewahuisha wafu, na Yeye ni juu ya kila kitu, Muweza” [Al-Rum: 50].
Zingatia uhusiano huu mkubwa wa Qur’ani!
Atakayeihuisha ardhi baada ya kufa kwake, na akatoa mimea ndani yake baada ya kukauka, anaweza kuhuisha miili baada ya kufa kwao na kuifufua kwa hukumu na malipo.
Hivyo, kuona mvua kunageuka katika moyo wa Muumini kutoka kwenye baraka anayoifurahia hadi kwenye ishara inayoongeza uhakika wake katika uwezo wa Mungu, na kumkumbusha kufufuliwa na kusimama mbele Yake.
Jinsi ilivyo kuu kwa maana ya tumaini katika rehema ya Mungu, shukrani kwa ajili ya utoaji Wake, na uhakika wa kukutana Naye kuja pamoja katika moyo wa mja baada ya kuona mvua!
Kisha Allah anasema:
“Na mabadiliko ya pepo, na mawingu yakanyenyekea baina ya mbingu na ardhi.”
Fikiria upepo unaobadilisha mwelekeo na hali zao. Wanaleta manufaa makubwa kwa uumbaji, na wanaweza kuleta taabu na madhara ambayo watu wanaogopa.
Fikiria mawingu ambayo Mungu huendesha na kutiisha, kukusanya na kutawanya, na kubeba maji ambayo Mungu alifanya sababu ya maisha duniani.
Ibn Katheer, Allah amrehemu, ametaja katika tafsiri yake ya pepo kwamba wakati mwingine huleta rehema, wakati mwingine adhabu, na wakati mwingine huendesha mawingu, hukusanya, au kuwatawanya.
Pepo hizi, ambazo haziwezi kuonekana kwa kuziona zenyewe, na ambazo athari zake huonekana katika vitu vinavyotuzunguka, na mawingu haya yanayotiririka kati ya mbingu na ardhi, ni dalili za uwezo na usimamizi wa Mungu.
Allah alisema:
“Allah ndiye anaye zituma pepo, na zikayainua mawingu, na kuyatandaza mbinguni apendavyo, na anayafanya kama kifuniko, na ukaona mvua inatoka humo.” [Al-Rum: 48].
Ni kukubwa kiasi gani mtu kukosa Mola wake katika neema hizi!
Ananufaika na maji na hewa, anahitaji ukawaida wa visababishi vya uhai, na anaweza kujifunza sheria za matukio haya na kutumia kile anachoweza kutokana na sababu zao, lakini yeye hamiliki uumbaji wao na hawezi kuachana na usimamizi wa Mungu juu yao.
Hapa ukweli wa utumwa unadhihirika: kwamba mtu, hata awe na elimu na uwezo wake kwa upana kiasi gani, anabaki kuwa maskini kwa Muumba wake, anabadilikabadilika katika baraka Zake, na anahitaji rehema zake katika kila dakika ya maisha yake.
Ni kiasi gani moyo unahitaji kuitikia baraka hizi kwa shukrani, si kwa kutojali, na kuona katika ukawaida wao na kutumia athari za rehema na hekima ya Mungu.
Kisha matukio haya makubwa yanahitimisha kwa kauli yake Mola Mtukufu:
﴿Kwa ishara kwa watu wanaofikiri.
Zingatia jinsi hitimisho hili lilivyokuja baada ya kutaja mbingu na ardhi, usiku na mchana, merikebu na bahari, mvua na wanyama, pepo na mawingu!
Matukio haya si matukio tu ambayo wanadamu hunufaika nayo, bali ni ishara zinazoonyesha Yule aliyeziumba, kuziweka, na kuzitumia.
Al-Saadi, Allah amrehemu, alibainisha kuwa manufaa ya Aya hizi ni kwa wale tu wanaotumia akili zao katika kutafakari na kuzingatia, na kuzitumia kuwa ni dalili ya umoja wa Allah na ukamilifu wa uwezo, hekima, na rehema zake.
Hapa tofauti inaonekana kati ya kuwatazama viumbe na kuwatazama kwa kuzingatia.
Mtu anaweza kuona uzuri wa mbingu, au fahari ya bahari, au furaha ya ardhi baada ya mvua kunyesha, na akastaajabia anachokiona kisha akasonga mbele.
Ama Muumini anavuka zaidi ya kustaajabishwa kwake na mandhari hadi kujua ni nani aliyeiumba, na anakumbuka kwamba nyuma ya uumbaji huu mkubwa kuna Mola mmoja anayestahiki kupendwa, kuabudiwa, na kuabudiwa.
Si kila anayeziona ishara ananufaika nazo, bali wale wanaozifanya akili zao kuwa njia ya kumjua Allah, na mioyo yao kuwa mahali pa khofu, shukrani, na kunyenyekea, wanafaidika nazo.
Moja ya matunda makubwa ya tafakari sahihi ni mtu kujua thamani yake mwenyewe mbele ya ukuu wa Muumba wake, hivyo hadanganyiki na elimu au uwezo aliopewa, na wala hasahau neema ya Mungu juu yake katika njia ya maisha aliyompatia.
Amesema Allah Mtukufu:
﴿Hakika katika kuumbwa mbingu na ardhi na katika mfuatano wa usiku na mchana ziko Ishara kwa wenye akili, wanaomkumbuka Allah kwa kusimama. Na walikuwa wamekaa ubavuni mwao na kutafakari kuumbwa kwa mbingu na ardhi. “Mola wetu, hukuumba haya bure. Umetakasika, basi tulinde na adhabu ya Moto.” [Al Imran: 190–191].
Fikiria jinsi Mungu alivyochanganya tafakari, ukumbusho, na dua!
Athari ya kutazama mbingu na ardhi haikuishia katika kutambua ukubwa wa uumbaji, bali iliwapelekea wenye akili kumsifu Muumba wao na kumuomba aokoke na adhabu yake.
Na hii ndiyo mazingatio ambayo Qur’an inaitaka: mazingatio yanayoongeza imani, yanajenga khofu, yanatia moyo shukurani na matendo, na yanauongoza moyo kutoka kwenye dalili za uumbaji kwenda kwenye utumwa wa Muumba.
Aya hii inatufundisha kwamba ulimwengu umejaa ushahidi wa umoja, nguvu, hekima, na rehema ya Mungu, na kwamba baraka ambazo tunaishi nazo kila siku si mambo ambayo yanapaswa kupita juu ya mioyo yetu bila kuzingatia.
Inatufundisha kwamba kutafakari hakupingani na elimu ya sababu za matukio na sheria zao, bali kunahitaji kuzingatia na kuzingatia, na kwamba ujuzi wa sababu haupaswi kuficha moyo kutoka kwa Muumba na Mdhibiti wao.
Hebu tuchukue muda wa kuwajibika sisi wenyewe:
Je, dalili za Allah zinanipita katika ulimwengu ili niridhike na kunufaika nazo, au zinanizidishia elimu yangu juu ya Mola wangu Mlezi na shukrani zangu Kwake?
Ukiona ukamilifu wa uumbaji na ukuu wa usimamizi Wake, je, ungekuwa na yakini zaidi juu ya upweke wa Mungu na kustahiki kwake kuabudiwa?
Je, kuona athari za rehema yake duniani kutanifanya nikumbuke baraka ya riziki na ukweli wa ufufuo na malipo?
Moja ya uzembe mkubwa ni mtu kuishi miongoni mwa ishara za Mungu na kunufaika na baraka zake, lakini basi Aya hizo hazimpelekei kumjua, na neema hizo hazimfanyi kumshukuru.
Basi fanyeni mnayo yaona katika mbingu na ardhi, na sababu za uhai mnazobadili, ziwe njia ya kuzidisha imani, na kumtukuza Muumba, na kumwabudu vyema.
Ewe Mola, tujaalie nyoyo zinazotafakari ishara Zako, akili zinazozingatia maajabu ya uumbaji Wako, na macho yanayoona athari za uwezo na rehema Zako, basi usipuuze kukushukuru.
Ewe Mola tuzidishie elimu na yakini juu Yako, na uyafanye tunayoyashuhudia juu ya ukamilifu wa viumbe Wako na utumiaji wa baraka Zako kuwa sababu ya kukupenda na kukutukuza, na utusaidie kukukumbuka Wewe, kukushukuru, na kukuabudu vyema.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
﴿Na miongoni mwa watu wapo wanao fanya washirika badala ya Allah, ambao wanawapenda kama wanavyompenda Allah. Na walio amini wana mapenzi makubwa zaidi kwa Allah, hata kama Yeye anaona. Wale walio dhulumu walipo iona adhabu: Hakika uweza wote ni wa Allah, na hakika Allah ni Mkali wa kuadhibu.(Al-Baqarah: 165)
Baada ya Allah kuweka ushahidi wa upweke wake katika kuumba mbingu na ardhi, na kudhihirisha athari za uwezo na hekima yake katika ulimwengu huu, Aya hii inakuja kuonyesha kwamba ubainifu wa dalili hauwazuii baadhi ya watu kuwafanya wengine kuwa ni sawa na Allah, wakajitolea kwao mapenzi, utukufu, na ibada inayostahiki Mola Mlezi, Mtukufu.
Mpito huu una maana kubwa;Tauhidi sio tu kukiri kwamba Allah ndiye Muumba, Mruzuku na Mlinzi, bali ni kwamba Yeye, Utukufu ni Wake, yuko peke yake katika utumwa wa moyo na viungo, na wala hajapewa mshirika katika haki alizohifadhi.
Upendo huja mbele ya maana hizi.Kwa sababu ni mojawapo ya matendo makuu zaidi ya nyoyo, na kwa sababu ndiyo chimbuko ambalo utiifu, ufuasi, utukufu na dhabihu hutoka humo.
“Wanawapenda kama mapenzi ya Allah”
Zingatia jinsi Qur’an ilivyoteremsha asili kubwa ya ushirikina, na kuifanya kuwa ni miongoni mwa sifa za watu wake kwamba wanawapenda wenzao kama wanavyompenda Mungu.
Tatizo si kuwepo kwa upendo peke yake, bali ni kumfanya kiumbe kuwa sawa na Muumba katika kupenda ibada, utukufu na utii anaostahiki Mungu pekee.
Wafasiri wameeleza kuwa washirikina waliwawekea wenzao sehemu ya mapenzi yanayopaswa kuwa kwa Allah peke yake, hivyo wakawaabudu, wakawaheshimu na wakajishikamanisha nao kwa njia inayomfaa Mola Mlezi wa walimwengu tu.
Hapa inaonekana kwamba ushirikina hauanzii na kukanusha uwepo wa Mungu, bali kumkubali Muumba kunaweza kuungana na kutoa baadhi ya ibada kwa wengine.
Washirikina walikiri kwamba Allah ndiye aliyeumba mbingu na ardhi, lakini wakaabudu miungu isiyokuwa Yeye ambayo walidai kuwa itawakurubisha Kwake.
Kuanzia hapa tunatambua kwamba uadilifu wa moyo haupatikani kwa kujua ukweli tu, bali kwa utumwa wa kweli kwa Mungu, na hakuna mtu anayebishana naye.
Ni kubwa kiasi gani hitaji la muumini kuukagua moyo wake!Sio kila kushikamana na kiumbe ni ushirikina, lakini kushikamana kwa moyo na uumbaji kunaweza kuharibu uaminifu wake, ikiwa itaifanya kuweka kuridhika kwao mbele ya amri ya Mungu, au kudai kutoka kwao kile ambacho Mungu pekee anaweza kufanya, au kuweka wakfu kwao aina fulani ya ibada.
Kadiri ujuzi wa moyo wa Mungu unavyoongezeka, ndivyo unavyotambua zaidi ukuu wa ukweli Wake, na ndivyo unavyokuwa waangalifu zaidi ili viumbe vyake visije wakabishana naye.
Kisha linakuja neno ambalo muumini anapaswa kutulia juu yake kwa muda mrefu:
“Na wale walioamini wana mapenzi makubwa zaidi kwa Mungu.”
Ni hadhi kubwa iliyoje!
Mungu hakuwasifu tu waumini kwa sababu wanampenda, bali pia kwa sababu wanampenda zaidi;Kwa sababu upendo wao Kwake ulikuwa safi, na kwa sababu walitambua ukamilifu, utukufu, rehema, na ukarimu Wake, ambao ulizifanya nyoyo zao kumgeukia Yeye bila ya kushirikiana na mtu mwingine yeyote katika kupenda ibada.
Al-Saadi, Allah amrehemu, alieleza kuwa Waumini wanampenda Allah zaidi ya watu walio sawa na wenzao.Kwa sababu walijitolea upendo wao kwa wale ambao kweli walistahili, wakati watu hao walijumuishwa katika upendo wao na kushikamana na kile ambacho hakikuwa na faida au wokovu kwao.
Na tazama jinsi Allah alivyoyafanya mapenzi kuwa alama ya kupambanua baina ya watu wa imani na watu wa ushirikina.
Si hisia za kupita, wala hisia nzuri zinazotajwa katika vipindi vya kuhubiri, bali ni utumwa mkubwa ambao athari zake hudhihirika pale mapenzi yanaposhindana na mioyo inakabiliwa na majaribu.
Yeyote anayempenda Mungu kikweli, anapenda anachopenda Mungu, anachukia anachochukia, anajibidiisha na nafsi yake kumtii, na yuko mwangalifu kutotoa chochote ambacho nafsi yake inatamani.
Allah Mtukufu amesema:
“Sema, ‘Ikiwa nyinyi mnampenda Allah, basi nifuateni, na Mungu atakupenda.’” [Al Imran: 31].
Basi akafanya kumfuata Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ´alayhi wa sallam) kuwa ni uthibitisho wa dhati ya mapenzi ya Allah, na akamuahidi mwenye ikhlasi katika kufuata jambo kubwa kuliko madai yake ya mapenzi: kwamba Allah Mtukufu atampenda.
Ni tofauti iliyoje kati ya kusema: Nampenda Mungu, na kuwa miongoni mwa wale ambao Mungu anawapenda!
La kwanza ni dai linalohitaji ukweli na uthibitisho, na la pili ni hadhi kubwa anayoipata mja kwa neema na rehema za Mungu, anapofuata njia ya imani na wafuasi.
Moja ya ufafanuzi mkubwa wa maana hii ni kauli ya Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam):
“Mambo matatu yanapatikana kwa mwenye utamu wa imani: kwamba Allah na Mtume wake ni vipenzi zaidi kwake kuliko kitu chochote kile, na kwamba Yeye anampenda mtu na anampenda kwa ajili ya Allah tu, na anachukia kutupwa kwenye moto kama anavyochukia tu.
Imekubaliwa; Imepokewa na Al-Bukhari (16) na Muslim (43).
Zingatia Hadithi hii kubwa!
Mtume (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) ameifanya kuwa ni miongoni mwa sababu za kupata utamu wa imani kwamba Allah na Mtume wake wanapendwa zaidi na Muumini kuliko kitu chochote kile.
Imani si gharama inayotokana na viungo huku moyo ukighafilika na maana zake. Bali ina utamu anaoupata mja anapokuwa na ikhlasi katika mapenzi yake kwa Mola wake Mlezi, anajisikia raha katika kumtii, na anapendelea radhi Zake kuliko bahati yake.
Muumini anaweza kujitahidi kufanya ibada ambayo ni nzito kwake, au kujiepusha na matamanio anayoyatamani, au kuwa na subira kwa mtihani ambao ni mgumu kwake.Lakini upendo wake kwa Mungu humfanya kuwa imara, na tumaini lake katika kile Alicho nacho hurahisisha kutumia chochote ili kumpendeza.
Hapa ukweli wa upendo unaonekana: sio katika nafsi bila matamanio yake, lakini kwa ukweli kwamba upendo wa Mungu ni mkubwa zaidi kuliko tamaa hizo wakati zinapingana na amri yake.
Hii haimaanishi kwamba mwamini hawi dhaifu au mwenye dhambi;Kila mwana wa Adamu ni mwenye dhambi, lakini mpenzi wa kweli hahakikishwi na kutotii kwa mpendwa wake. Bali anahuzunishwa na mapungufu yake, na anarejea kwa Mola wake Mlezi akiwa ametubia, na kuomba msamaha, akijitahidi kuwa sawa.
Hapa tunapaswa kuzingatia tofauti kubwa: Sio upendo wote kwa viumbe vilivyoumbwa unatokana na kuchukua sawa.
Upendo kwa wazazi, watoto, wanandoa, ndugu, na marafiki ni upendo wa asili, wa halali, na inaweza kuwa ni ibada ambayo muumini hulipwa wakati anaheshimu mipaka ya Mungu na ni kweli katika nia yake.
Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) aliipenda familia yake na maswahaba zake, na athari ya upendo huu ilionekana katika rehema yake kwao, uaminifu wake kwao, na huzuni yake kwa kujitenga kwao.
Imani ya Mungu Mmoja haihitaji mtu kuondoa hisia zake moyoni mwake, wala kuwa mkatili kwa wapendwa wake, bali inamfundisha jinsi ya kuweka upendo mahali pake sahihi.
Anaipenda familia yake na ni mwema kwao, anadumisha mafungamano yake ya jamaa, anawaheshimu wazazi wake, na anahifadhi haki za wale anaowapenda, lakini hakufanyi kumpenda yeyote kuwa ni sababu ya kumuasi Mungu, na wala haiweki amri ya kiumbe mbele ya amri ya Muumba.
Allah alisema:
“Sema: Ikiwa baba zenu, na wana wenu, na ndugu zenu, na wake zenu, na jamaa zenu, na mali mliyoyapata, na biashara mnayoiogopa, utulivu wake na majumba yake mnayoyaridhia ni vipenzi kwenu kuliko Allah na Mtume wake na jihadi katika njia yake, basi ngojeni mpaka Allah alete amri yake.” Na Allah hatawaongoa watu maasi.”
Fikiria jinsi Mungu alivyotaja mambo ambayo ni muhimu sana kwa nafsi za watu.Ya familia, watoto, mali, na nyumba. Hakuhukumu asili ya mapenzi yake juu yake, bali alitahadharisha kwamba inapasa kupendwa zaidi na mja kuliko Allah na Mtume Wake na yale Aliyoyafanya kuwa ni wajibu juu yake.
Mapenzi ya Allah si kinyume cha mapenzi ya viumbe, bali yanayadhibiti na kuyatakasa, kwa hiyo hayageuki kuwa mtumwa wa yeyote asiyekuwa Allah, wala si sababu ya kupuuza haki zake.
Kisha Aya inatoka kuzungumzia mapenzi na kwenda kwenye mandhari adhimu kutoka katika maisha ya baada ya kifo:
﴿Na lau waliodhulumu wangeona, wanapoiona adhabu, kwamba uweza ni wa Allah, na kwamba Allah ni Mkali wa adhabu.
Hapo zitadhihirika zile ukweli ambazo washirikina wameziacha katika dunia hii, na itawabainikia kwamba nguvu zote ni za Allah, na kwamba wale walio sawa na wanaoshikamana nao na wanaowaabudu hawana uwezo wa kuwaepusha na adhabu.
Fikiria huzuni hii ya moyo!
Mioyo iliyoshikamana na wale wasioweza kuwaokoa, matendo ya ibada yaliyotolewa kwa wale wasiostahili, na matumaini yaliyowekwa kwa wale ambao hawawezi kuyafikia.
Basi siku itakapowabainikia kwamba nguvu zote ni za Allah, na kwamba kile walichokidhania kuwa ni msaada wao hakitawafaa adhabu ya Allah.
Hapa tofauti inaonekana kati ya yule ambaye ameshikamana na Mungu wa kweli, na yule ambaye ameshikamana na yeyote asiyekuwa Yeye kama mshikamano wa ibada;Matumaini ya kwanza kwa yule ambaye ana ufalme wote mkononi mwake, na mwingine anatumai kwa yule ambaye hamiliki chochote kwa ajili yake mwenyewe au kwa mtu mwingine yeyote isipokuwa kwa idhini ya Mungu.
Ni hasara iliyoje kwa mtu kutoa mapenzi makubwa zaidi katika moyo wake wa ibada na heshima kwa mtu asiyestahiki, na kisha kugundua juu ya majaaliwa kwamba kile alichoshikamana nacho hakikuwa na wokovu kwake!
Katika onyo hili kuna mwito wa kusahihisha mapenzi kabla ya kuchelewa, na kwa mja kujua ni nani anayestahiki kujitolea kwa moyo na ibada yake.
Aya hii inatufundisha kwamba tauhidi haikamiliki kwa kuukubali umoja wa Mungu tu, bali ni kwa ibada ya dhati na upendo ambao ni kwa ajili ya uungu Wake, Utukufu ni Wake.
Inatufundisha kwamba kumpenda Mungu si dai linalofanywa kwa ulimi, bali ni uhalisi unaoonekana katika kufuata, kujitahidi na nafsi yako, na kutanguliza raha yake kuliko matamanio.
Pia tulijifunza kwamba upendo kwa familia ya mtu na wapendwa haupingani na imani ya Mungu mmoja, mradi uko ndani ya mipaka ya kile ambacho Mungu ameweka sheria. Badala yake, hatari ni kwamba inaweza kugeuka kuwa sababu ya kutoa ibada kwa wengine, au kupuuza haki za mtu.
Kwa hiyo jiulize:
Je, upendo wa Mungu ndilo jambo kuu zaidi linaloongoza moyo wangu na uchaguzi wangu?
Ikiwa kile nafsi yangu ikitakacho kinapingana na amri ya Allah, je, ninatanguliza radhi zake, Utukufu ni Wake?
Je, ninawapenda watu kwa upendo unaonileta karibu na Mungu, au upendo unaonisukuma kuvuka mipaka Yake na kupuuza haki zake?
Upendo wa dhati wa Mungu si neno dhahania linalonenwa na ulimi, bali ni maisha yanayoishi kwa moyo, ambayo athari yake inaonekana katika utii na kufuata, utakaso wa nafsi, na uthabiti unapoletwa na majaribu na majaribu.
Hii ni aya inayohitaji kukariri na kutafakari kwa muda mrefu, kwa sababu imebeba maana kuu kutoka katika maana za utumwa: kwamba moyo unaomjua Mungu kikweli hautoshi kukiri kwamba Yeye ni Mungu Mmoja, bali unampenda kwa upendo unaomfanya kuwa shabaha kubwa zaidi na kupendwa zaidi.
Ee Mungu, tujaalie upendo wako, upendo wa wale wanaokupenda, na upendo wa kila tendo linalotuleta karibu na upendo wako, na ufanye upendo wako kuwa wa thamani zaidi kwetu kuliko sisi wenyewe, familia zetu, na kile tunachomiliki.
Ewe Mola zitakase nyoyo zetu na ushirikina na unafiki, na utujaalie ikhlasi ya ikhlasi, utamu wa imani, na ukamilifu wa mapenzi na utukufu, na utujaalie tuwe miongoni mwa waja wako walioamini na wakakupenda zaidi.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
﴿Wale waliofuatwa walipojitenga na waliofuatwa, na wakaiona adhabu, na njia kati yao zikakatika. (Al-Baqarah: 166).
Baada ya Allah kuonya dhidi ya kuwachukua walio sawa na kuwafanya kuwa sawa na Yeye katika kupenda ibada na utukufu, anadhihirisha katika Aya hii mandhari adhimu kutoka kwenye matukio ya Kiyama;Wakati wale wanaofuatwa wanapowakataa wafuasi wao, na mafungamano yaliyowaleta pamoja juu ya uwongo yanaporomoka, basi hakuna kinachobakia katika upendo huo, uaminifu, na kufuata isipokuwa kuvunja moyo na kukata tamaa.
Zingatia onyesho hili!
Watu waliotumia maisha yao kwa kumtukuza asiyekuwa Allah, wakiwafuata wale waliowapoteza, na kutanguliza utii wao na imani yao kuliko ukweli uliowajia, wakitumaini kwa hayo manufaa, wokovu, au heshima.
Ikafika siku watakapohitaji mtu wa kuwaunga mkono, kisha wale waliowafuata wanawakanusha, kisha kila walichokuwa wameshikamana nacho kinatoweka kabla ya adhabu ya Allah.
Ni hasara iliyoje kwa mtu kuuza maisha yake ya baada ya kifo ili kuwaridhisha wale ambao hawana njia ya kuepusha na Mungu, na kufanya majaaliwa yake yategemee ni nani atamkataa wakati yeye ndiye mwenye kuhitaji zaidi msaada wake!
﴿Wale waliofuatwa walipojitenga na wale waliofuatwa.’
Moja ya mambo makubwa kabisa ambayo aya hii inayateremsha ni kwamba kufuata uwongo kunaweza kuonekana katika ulimwengu huu kuwa ni mafungamano ya mapenzi, uaminifu, na usaidizi, lakini Siku ya Kiyama kunageuka kuwa ukafiri na uadui.
Wafasiri wametaja kuhusu wafuasi wanaowakana wafuasi wao vichwa vya upotevu na viongozi wao, na miungu na walio sawa na waliowachukua washirikina, na kila anayefuatwa katika ushirikina na uwongo.
Baadhi ya wafuasi hao walifikiri kwamba ukuu, uwezo, au hadhi ya wafuasi wao ingekuwa sababu ya kuokolewa kwao, na Siku ya Kiyama itakapokuja, uwongo wa kile walichofikiri ungefunuliwa kwao.
Mojawapo ya matukio yanayodhihirisha ukweli huu ni yale ambayo Allah aliyasema kuhusu Shetani alipowatenga wafuasi wake baada ya Allah kupambanua jambo hilo:
Na Shetani akasema, lilipoamuliwa jambo hilo: “Hakika Allah alikuahidini ahadi ya kweli, nami nilikuahidini. Basi nikakuacha kuwa mrithi wako, na sikuwa na mamlaka juu yako isipokuwa nilikuita nawe ukaniitikia. Basi msinilaumu mimi na jilaumuni nafsi zenu. Mimi si Mnapopiga kelele, si nyinyi mnaopiga kelele. (Ibrahim: 22)
Zingatia utisho wa maneno haya!
Shetani ambaye aliwapambia uwongo wafuasi wake, akawajaribu kwa matamanio na matamanio, na akawadanganya wafikirie kuwa kuna kheri kwao katika njia yake, atasimama siku hiyo kutangaza kutoweza kwake kuwaunga mkono, na kuweka wajibu juu yao kwa ajili ya kuitikia wito wake.
“Basi msinilaumu mimi, jilaumuni nafsi zenu”!
Ni huzuni iliyoje!
Wale waliomfuata katika dunia hii, wakaamini ahadi zake, na wakamtii katika nyakati zisizompendeza Allah, hawatakuwa na ulinzi wala wokovu kwao katika maisha ya baada ya kifo, bali watawakataa katika nyakati zao kubwa za haja.
Na katika onyesho hili kuna somo kubwa: kwamba anaye kulingania katika uwongo hatawajibikieni kwa kumfuata yeye Siku ya Kiyama, na kwamba kukabidhi hatamu za moyo wako na chaguo kwake hakukuepushe na hesabu ya Allah.
Kusifiwa kwako mtu kusiwe pazia baina yako na haki, wala kujiamini kwake kuwa ni ushahidi wa ukweli wa anayoyasema, wala idadi kubwa ya wafuasi wake kuwa ushahidi wa uadilifu wake.
Kilicho muhimu sio aliye kuiteni, bali ni kile alichokuitieni, na ukubwa wa mapatano yake na uongofu wa Allah na Mtume wake, rehema na amani ziwe juu yake.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
﴿Na wamekatiliwa mbali na njia.
Zingatia usemi huu adhimu wa Qur’ani!
Kulikuwa na mafungamano baina yao katika ulimwengu huu wa upendo, kufuata, uaminifu, na upatanisho, na baadhi yao waliimarisha na kutiana nguvu. Waliposhuhudia adhabu hiyo, mahusiano hayo yalikatika, na hayakuwafaa kitu.
Al-Tabari, Allah amrehemu, ametaja kutoka kwa Mujahid kwamba moja ya maana za sababu hapa ni mapenzi na mawasiliano yaliyokuwepo baina yao hapa duniani, na akaeleza kuwa mafungamano hayo hayakuwanufaisha watu wa ukafiri walipofika kwa Allah.
Al-Saadi, Allah amrehemu, alibainisha kuwa swala yao ilikatika kwa sababu iliegemezwa juu ya kitu kisichokuwa amri ya Allah, na kuhusiana na uwongo, hivyo yale waliyokuwa wakitarajia kuwanufaisha yakageuka kuwa majuto na majuto.
Ni kubwa kiasi gani tofauti baina ya mafungamano yanayoegemezwa juu ya imani na uchamungu, na mafungamano yanayoegemezwa juu ya uwongo na ushabiki!
Amesema Allah Mtukufu:
“Marafiki Siku hiyo watakuwa maadui wao kwa wao, isipokuwa watu wema” [Al-Zukhruf: 67].
Udugu unaoegemezwa katika uchamungu bado utakuwa na baraka zake na matokeo yake mazuri, na urafiki ambao umeegemezwa juu ya uasi na upotofu unaweza kugeuza Siku ya Kiyama kuwa uadui na ushindani baina ya maswahaba wake.
Sio kila mapenzi yanamnufaisha mmiliki wake, si kila kifungo kinabaki, na sio kila mtu atakayekutana nawe katika dunia hii atakuwa msaada kwako katika maisha ya akhera.
Hapa muumini anapaswa kukagua mahusiano na mafungamano yake na watu;Hafanyi mapenzi kuwa sababu ya kuunga mkono uwongo, wala uaminifu kwa kundi au mtu haumfanyi kuwadhulumu wengine, au kuukataa ukweli ukimjia kutoka kwa mtu anayempinga.
Badala yake, anampenda Mungu, husaidia katika uadilifu na uchamungu, na ana shauku kwamba uhusiano wake na viumbe ni njia ya radhi ya Muumba, si pazia kutoka kwayo.
Moja ya mambo makubwa ambayo Muumini anaweza kujifunza kutokana na aya hii ni kwamba asimpe mtu yeyote hadhi ambayo kwa mtazamo wake inamkinga na makosa, au inamzuia kuyapitia maneno na matendo yake kulingana na mizani ya wahyi.
Mtu anaweza kuwa ni mtu wa elimu, fadhila, au hadhi, na bado akafanya makosa, na anaweza kusema jambo lililokataliwa, au akalifanyia kazi jambo fulani kwa bidii lakini akashindwa kufikia ukweli ndani yake.
Kuwatukuza watu wa elimu na wema hakumaanishi kupuuza uthibitisho wao, wala kuwaheshimu viongozi na watu wa daraja haimaanishi kukubali uwongo kutoka kwao.
Mtume, rehema na amani ziwe juu yake, aliweka usawa huu mkubwa kwa kusema:
“Utiifu ni katika haki tu. Imepokewa na Al-Bukhari na Muslim.
Upendo hauruhusu uasi, hadhi haifanyi uwongo kuwa haki, na utii haujumuishi kile kinachopingana na amri ya Mungu.
Lakini hii haimaanishi kwamba Muumini anapaswa kuwa na haraka katika kuwakosea watu, au kuwafanyia kiburi watu wa elimu, au kufanya ufahamu wake binafsi kuwa kipimo ambacho kila mtu anahukumiwa nacho;Bali, anajifunza, anajithibitisha, anarejea kwa watu wa elimu, na anapigania haki na uadilifu.
Sehemu ya uaminifu wa utumwa ni kwamba unawapenda watu bila kutakasa makosa yao, kwamba unatambua wema wao bila kuweka maneno yao juu ya ufunuo, na kwamba ukweli kupendwa zaidi na wewe kuliko wale unaowapenda.
Tunahitaji kiasi gani uwiano huu katika wakati ambapo shakhsia zinazidi kukua machoni pa wafuasi wao, na baadhi ya watu wana uwezo wa kuwashawishi wengine kukubali kauli zao bila uthibitisho!
Ni uwongo ngapi unaoenezwa kwa sababu mhusika anapendwa, ni kweli ngapi zinakataliwa kwa sababu mzungumzaji wake hatakiwi, na ni watu wangapi wanatetea kosa si kwa sababu wana uhakika na uhalali wake, bali kwa sababu limetoka kwa mtu anayelitukuza!
Hapa mtihani laini wa moyo unatokea: Je, unafuata ukweli popote unapoonekana, au unawafuata wale unaowapenda hata kama wanapingana na ukweli?
Aya hii inadhihirisha matokeo ya kufuata hayo yanayoegemezwa juu ya ushirikina na uwongo, na inamfundisha muumini asifanye mapenzi yake, uaminifu wake, au ushiriki wake kuwa sababu ya kupuuza haki ya Mungu.
Vile vile inamkumbusha kwamba kila mwanadamu anawajibika mbele ya Allah kwa uchaguzi wake, na kwamba kufuata hakumwondoi wajibu wa kutafuta ukweli na kuufanyia kazi kulingana na ujuzi na uwezo wake.
Anayekupenda kikweli anakusaidia kumtii Allah, na mwenye kukuusieni kwa ikhlasi hakutakini kutanguliza radhi zake kuliko radhi za Mola wenu.
Jambo kubwa zaidi unapaswa kuomba kutoka kwa kundi la watu sio kwamba wanakuunga mkono kwa kila hali, bali ni kwamba wanakusaidia kufuata ukweli, kukukumbusha juu ya Mungu ikiwa utapuuza, na kukurudisha kwenye njia iliyo sawa ikiwa utafanya makosa.
Kwa hivyo chukua muda wa kuwajibika kwako mwenyewe:
Je, ninawapenda watu kwa upendo unaonisaidia kumtii Mungu, au kunifanya niwe mpole katika yale yaliyokatazwa?
Ikiwa mtu ninayempenda amefanya kosa, je, nitaweza kutenda haki, au je, kushikamana kwangu naye kungenizuia kukiri kosa lake?
Je, ninachagua nani wa kuwa rafiki na kumfuata kwa msingi wa kile kinachonileta karibu na Mungu, au kwa msingi wa umaarufu, hadhi na maslahi?
Ni moja ya masikitiko makubwa zaidi ya kuachwa Siku ya Kiyama na mtu ambaye kuridhika kwake unaweka mbele ya kuridhika kwa Mungu, na moja ya mafanikio makubwa ni kwa Mungu kukubariki kwa upendo na ushirikiano ambao utakusaidia kumtii Yeye na kuacha athari nzuri kwako baada ya kuondoka kwako.
Ee Mungu, tujaalie upendo wa wenye haki, urafiki wa watu wema, utambuzi ambao tunaweza kuongozwa kwenye ukweli, na mioyo ambayo haiweki kuridhika kwa mtu yeyote kabla ya kuridhika Kwako.
Ewe Mola usifanye mapenzi yetu kwa yeyote kuwa ni sababu ya kukengeuka na kutoka katika uwongofu wako, wala uaminifu wetu kwa yeyote kuwa ni pazia baina yetu na haki, na utuunganishe na wale tunaowapenda katika utiifu Kwako, chini ya rehema yako, na katika mabustani ya neema.
Kisha Allah anasema:
Na waliofuata wakasema: “Lau tungekuwa na nafasi, tungewakataa kama walivyotukadhibisha. Hivyo ndivyo Allah atakavyowaonyesha vitendo vyao kuwa majuto kwao. Wala hawatatoka Motoni” [Al-Baqarah: 167].
Baada ya Qur’an kuteremsha tukio la wafuasi kuwakana wafuasi wao Siku ya Kiyama, inatupeleka kwenye huzuni na majuto kwamba ukafiri huu unaondoka katika nafsi za wafuasi.Mahusiano waliyokuwa wamefungamana nayo yaliporomoka mbele ya macho yao, na ubatili wa wao kuwa nani ukadhihirika, hivyo wakatamani kurejea katika dunia hii ili kuwakana wale waliowapoteza, baada ya kuona hatima waliyoishia.
Fikiria jinsi upendo uliowaleta pamoja dhidi ya uwongo ulivyogeuka kuwa uadui, yafuatayo ambayo walifikiri kwamba ni wokovu kuwa uchungu moyoni, na imani waliyoweka kwa wenzao kuwa nia ya kuwakataa!
Ni tukio linalodhihirisha matokeo ya wale wanaotanguliza kufuata uwongo badala ya uwongofu, na wale wanaofanya uaminifu wao kwa asiyekuwa Allah kuwa sababu ya kujitenga na haki.
“Laiti tungekuwa na mpira”
Na kurudi ni kurudi kwa ulimwengu.
Wafuasi waliona jinsi walivyowakataa viongozi wao na masanamu wao walio wachukua badala ya Allah, na jinsi walivyoshindwa kuwaunga mkono, wakatamani kurejea katika maisha ya dunia, ili wapate kuwakana kama walivyowakataa.
Ni huzuni iliyoje!
Katika dunia hii walikuwa waaminifu kwao, wakawaheshimu, na wakawatii kwa uwongo, basi walipoona matokeo ya hayo, wakatamani kurudi na kutangaza kutokuwa na hatia kwa wale waliokuwa wakiwaabudu.
Lakini ni kubwa jinsi gani tofauti kati ya kurudi kwenye ukweli ambao mtu anachagua wakati ana uwezo wa kuifanya, na kurudi anatamani baada ya kutokuwa na uwezo tena wa kufanya kazi!
Si kila aliyetambua kosa lake aliweza kulirekebisha;Ujuzi unaweza kuja wakati ambapo fursa imepita, na kile kilichokuwa ndani ya ufikiaji wa mtu kinakuwa tamaa ambayo haiwezi kupatikana.
Onyesho hili linafafanuliwa zaidi na kile Allah Anachosema kuhusu watu wa Motoni:
Na lau ungeli ona walipo simama juu ya Moto na wakasema: Laiti tungeli rudishwa na tusikanushe Ishara za Mola wetu Mlezi na kuwa miongoni mwa Waumini. Bali yanawadhihirikia walivyokuwa. Waliificha hapo awali. Na lau wangerudishwa nyuma wangelirejea katika yale waliyokatazwa, na hakika wao ni waongo. (Al-An’am: 27-28).
Fikiria kauli hii kuu!
Sio kila majuto baada ya matokeo kuonekana ni ushahidi wa ukweli wa toba;Mtu anaweza kutamani kukwepa adhabu baada ya kuiona, bila kupenda ukweli na kuwa mkweli kwake.
Ndiyo maana Mungu aliwaambia watu hawa kwamba wakirudishwa watarejea katika yale waliyokatazwa.
Suala sio tu kuwaza matamanio wakati matokeo yanapofichuliwa, bali ni kuitikia kwa dhati ukweli unapowasilishwa kwa mtu akiwa bado yuko kazini.
Na ni kwa kiasi gani muumini anahitaji kujiwajibisha kwa mizani hii;Asichelewe kurejea kutoka katika kosa ambalo limedhihirika kwake, wala kung’ang’ania uwongo kwa sababu tu amezoea au kulitetea, na asifanye hofu yake ya kutotii watu kuwa sababu ya kupuuza amri ya Mungu.
“Basi tutawakataa kama walivyotukataa.”
Zingatia jinsi wafuasi hawakutaka kurejea katika dunia hii ili tu kurudisha yale waliyoyapoteza, bali kuwakataa wale waliowafuata.
Walitambua kwamba uhusiano huu ambao walijenga imani na mitazamo yao ulikuwa mojawapo ya sababu kuu za kupoteza kwao.
Wale waliowaamini wafuasi wao walipata heshima kwa wafuasi wao, wale waliotarajia manufaa kwao wakaona kutokuwa na uwezo wa kuwaepusha na adhabu, na wale waliowaabudu katika dunia hii walitaka kuwakataa katika maisha ya akhera.
Katika onyesho hili kuna elimu kubwa kwamba mtu anawajibika kwa njia anayoichagua, na kwamba anayemwita kwenye uwongo hawezi kubeba jukumu la kuitikia.
Wahubiri wa upotofu wanaweza kubeba mizigo ya upotofu wao, lakini hilo haliondoi jukumu la wale wanaowafuata kwa hiari katika ukafiri na uwongo.
Hapa kuna kanuni kubwa: Msifanye kiumbe chochote kuwa pazia baina yenu na uwongofu wa Allah;Unayemfuata leo anaweza kukukana kesho, lakini ukweli haubadiliki na mabadiliko ya watu na hali.
Hii haimaanishi kwamba mtu ajiepushe na elimu kutoka kwa watu wa elimu, au akatae kunufaika na watu wenye sifa, bali afanye wahyi kuwa chanzo atakachoweza kurejea, na apokee elimu kutoka kwa watu wake bila ya ushabiki wa kipofu kwa watu.
Muumini anajua thamani ya watu, lakini hafanyi hali yao kuwa kisingizio cha kukubali yale ambayo yamedhihirika kwake kuwa ni ya uwongo.
Kisha inakuja kifungu cha maneno kinachowasilisha tukio lenye athari zaidi:
“Hivi ndivyo Allah atakavyowaonyesha vitendo vyao kama majuto kwao.
Fikiria usemi huu adhimu wa Qur’ani!
Majuto hapa sio juu ya kupoteza kitu kutoka kwa ulimwengu huu, wala juu ya kupoteza faida ya kupita, bali ni juu ya vitendo ambavyo watendaji wao walichagua, wakafuata njia yao, na kisha wakaona matokeo yao Siku ya Kiyama.
Wafasiri wametaja maana ya Aya kwamba Allah anawaonyesha matendo yao ya uwongo ambayo kwayo walistahili adhabu, na wanajuta. Baadhi yao walisema kuwa majuto pia ni kwa matendo mema na utiifu walioupoteza na malipo waliyoyakosa.
Mwonekano ulioje!
Matendo ambayo watendaji wao walidhani yangewaleta karibu na wokovu, lakini walikuwa miongoni mwa sababu za maangamizo yao, na nyakati walizozitumia katika uwongo, kisha wakaleta majuto yaliyofanywa upya katika nafsi zao walipoona hatima!
Allah akatoa mfano wa matendo ya makafiri na akasema:
“Mfano wa walio mkufuru Mola wao Mlezi ni kwamba vitendo vyao ni kama jivu ambalo upepo umekuwa mkali siku ya tufani, hawataweza kuhisabu chochote katika waliyo yachuma. Huo ndio upotofu ulio mbali kabisa” [Ibrahim: 18].
Fikiria picha ya majivu wakati upepo unawapeperusha;Mwenyewe hawezi kuikusanya, wala hawezi kunufaika na kile kilichotenganishwa nacho.
Hivyo basi, matendo ya ukafiri na ushirikina yanapotea kwa yale wanayoyatarajia wahalifu wao katika malipo ya akhera, na wala hawapati humo wokovu walioudhania.
Ni hasara iliyoje kwa mtu kutumia maisha yake kufanya kazi anayodhani ndiyo sababu ya mafanikio yake, kisha anakutana na Mungu na yale aliyokuwa akiyatarajia kutoka kwake yamebatilishwa!
Hapa Muumini anajifunza kutopima matendo yake kwa wingi wao tu, au kwa hadhi na kutosheka wanayopata kwa ajili yake miongoni mwa watu, bali aangalie uhalali wao, unyoofu na upatanifu wao na yale ambayo Mungu ameyaagiza.
Si kila kitu ambacho mtu anakikubali kiko karibu naye, wala kila kitu kinachokubaliwa kati ya watu hakikubaliki kwa Mungu.
Moja ya mambo makubwa ambayo yanamkinga mja kutokana na kuvunjika moyo ni kujifunza dini yake, kusahihisha imani yake, kuwa na ikhlasi katika ibada yake, na kuyapitia matendo yake katika mizani ya wahyi, kabla haijafika siku ambayo hataweza kufidia aliyoyakosa.
Kisha Aya ikamalizia kwa kusema:
“Wala hawatatoka Motoni.”
Matamanio ya kurejea hayatawafaa, wala majuto yao hayatabadilisha waliyoyaamua, wala waliokufa katika ukafiri hawatapata njia ya kutoka Motoni.
Walijua matokeo ya njia baada ya kumalizika uwezo wao wa kuiacha, na wakayaona wanayoyasema, lakini elimu hii ya kuchelewa haina faida kwao.
Hii ni sehemu mojawapo yenye nguvu zaidi ya Aya inayoshikamana na moyo.Wale wanaopatwa na hatima hii watateseka kutokana na adhabu ya Moto wa Jahannamu, huzuni juu ya matendo yao, na ujuzi kwamba kile walichokosa nafasi ya kurudi hakiwezi kurejeshwa.
Sehemu ya rehema ya Allah kwa waja Wake ni kwamba Aliwajulisha majaaliwa hayo wakiwa bado katika ulimwengu wa kazi, ili kwamba matokeo ya uwongo yasiwe mshangao kwa wale wanaoziepusha na dalili zake na maonyo yake.
Ni baraka iliyoje ya uwongofu pale Allah anapompa mja ufahamu ambao anaujua ukweli kabla ya kuchelewa, na neema ya mafanikio ni kubwa kiasi gani anapomsaidia kuifuata na kubaki imara kwayo.
Aya hii inadhihirisha kuwa jambo la hatari zaidi analoweza kupoteza mtu sio starehe ya dunia anayoikosa, bali ni kuwa anatumia maisha yake katika njia inayomtenga na Allah, na kisha asijue ukweli wa upotevu wake mpaka akakatiliwa mbali na fursa ya kurejea.
Tulijifunza kuwa kufuata ni wajibu, kwamba kuwapenda watu na kuwatukuza hakupaswi kuficha moyo na ukweli, na kwamba mwenye busara anapitia matendo yake leo kabla ya kuiona kesho kuwa ni majuto kwake.
Hebu Muumini achukue msimamo wa uaminifu kwake mwenyewe:
Je, niweke misimamo yangu juu ya yale yanayompendeza Mungu, au juu ya yale yanayowapendeza wale ninaowapenda na kuwafuata?
Ikiwa kosa langu litadhihirika kwangu, je nina ujasiri wa kulighairi, au ushabiki kwa yale niliyoyazoea na kuyatetea niliyoyachagua yananizuia?
Je, ninajali kuhusu uhalisi na uaminifu wa kazi yangu kama ninavyojali kuhusu wingi na mwonekano wake mbele za watu?
Moja ya mafanikio makubwa ni kwa Allah kukufanya uone matokeo ya njia ukiwa bado na uwezo wa kubadili mwelekeo wako, na akupe kurejea kwenye haki kabla ya kurudi kuwa matamanio, na matendo mema kabla ya matendo kuwa majuto.
Kufika mahali hapa kunahitimisha sura nzima ya Sura: ilianza kwa kauli yake Mola Mtukufu, “Na wale walioamini wana mapenzi makubwa zaidi kwa Allah,” kisha ikateremsha kukemea kwa wale waliofuatwa, na ikamalizikia kwa vitendo vilivyogeuka kuwa majuto.Kinachowaunganisha ni kwamba upendo na ufuasi haupimwi kwa ukali wao pekee, bali na mtu ambaye upendo unaelekezwa kwake, ukweli ambao juu yake ufuatao unategemea, na matokeo wanayoongoza.
Ewe Mola tufahamishe haki na utujaalie kuifuata, na utupe utambuzi wa uwongo na utuwezeshe kuuepuka, wala usitujaalie kuwa miongoni mwa waliodanganywa na uwongo mpaka uwafikie mwisho.
Ewe Mola tujaalie ikhlasi katika ibada, utambuzi wa kufuata, na toba ya kweli kabla ya mauti, na utuepushe na fedheha na huzuni ya Siku ya Kiyama, na utujaalie vitendo vyetu kuwa ni dalili kwetu, si dhidi yetu.
Kisha Allah Mtukufu Anasema:
“Enyi watu kuleni vilivyo halali na vizuri katika ardhi, wala msifuate nyayo za Shetani, hakika yeye ni adui yenu dhaahiri.” [Al-Baqarah: 168].
Baada ya Qur’an kuteremsha matokeo ya wale wanaofuata wengine katika ushirikina na uwongo, mwito huu wa jumla wa Allah unawajia watu wote, ukiwalingania kunufaika na mambo mema aliyoyaruhusu Allah, na kuwaonya dhidi ya kufuata nyayo za Shetani.
Zingatia jinsi Qur’an inavyotuhamisha kutoka katika masuala ya imani, tauhidi, na baada ya kifo hadi kwenye moja ya mambo ya mara kwa mara ya maisha ya kila siku: chakula anachokula mtu, na riziki anayotafuta.
Ni elimu kubwa kwamba kumtumikia Allah hakuishii kwenye swala, saumu, na ibada nyinginezo, bali inaenea hadi kwenye kile kinachoingia tumboni mwa mtu, kile ambacho mikono yake inachuma, kile anachoruhusu au haramu, na njia gani anazotumia kupata riziki yake.
Muumini haombi tu: Ninataka kula nini?Bali pia anauliza: Je! Mungu ameniruhusu?Je! njia mliyoipata inampendeza Yeye, Ametakasika?
“Kuleni vilivyo katika ardhi vilivyo halali na vizuri”
Zingatia jinsi amri ilivyokuja kula katika hali ya kushukuru;Allah aliyemuumba mwanadamu ndiye aliyemruzuku, na akamtiisha vyote vilivyomo ardhini, na akamjaalia vitu vyema vinavyotegemeza maisha yake na kuboresha maisha yake.
Ibn Katheer, Allah amrehemu, ametaja kuwa Allah, baada ya kuuweka wazi upweke wake na kutojitegemea kwake na viumbe, alibainisha wazi kuwa Yeye ndiye Mruzuku wa viumbe vyake, na kwa ukarimu Akawaruzuku vile alivyowaruhusu katika mambo ya halali na mema, ambayo ndani yake hayana madhara katika miili yao wala akili zao.
Kanuni ya msingi sio kwamba mtu anajiwekea kikomo kile ambacho Allah amekipanua, au kumnyima mambo mema bila ya dalili, bali anapokea hukumu za halali na haramu ya Allah, kwa hiyo ananufaika na aliyoyaruhusu na kuyaepuka aliyoyakataza.
Maana ya halali na nzuri haiishii kwenye chakula chenyewe, bali ni pamoja na kuchunguza uhalali wa kukipata;Chakula kinaweza kuruhusiwa awali, lakini basi ni haramu kwa mtu anayekichukua kinyume cha sheria, kama vile mtu anayekipata kwa wizi, ulaghai au dhuluma.
Hapa kuna maana kubwa: kwamba uzuri wa mgahawa hauhusiani na kile kinachofika kwenye mkono wa mtu peke yake, bali na njia ambayo aliifikia.
Ni kiasi gani cha pesa ambacho mmiliki wake amekusanya, na anadhani kwamba baraka yake iko katika wingi wake, na hajali kuwa ameichuma kwa halali au haramu!
Ni watu wangapi wanaomba kuongezewa riziki zao, kisha wakasahau kuwa jambo kubwa wanalopaswa kuliomba ndani yake ni ruhusa na baraka zake!
Amesema Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam): “Hakika Allah ni mwema na hapokei chochote isipokuwa kilicho chema.
Kisha akamtaja mtu aliyesafiri muda mrefu, akiwa amechafuka na vumbi, akinyoosha mikono yake mbinguni, akasema: Ewe Mola Mlezi, na chakula chake ni haramu, na kinywaji chake ni haramu, na nguo yake ni haramu, na analishwa chakula cha haramu. Basi, amani iwe juu yake, akasema: “Je!Imepokewa na Muslim (1015).
Zingatia onyesho hili!
Mwanaume ambaye ana sababu zote za kutumaini kwamba maombi yake yatajibiwa;Kutokana na safari, umaskini, kuinua mikono, na kumsisitiza Mungu, lakini mambo yaliyokatazwa ambayo yalijumuishwa katika chakula chake, vinywaji, na mavazi yake yalikuwa miongoni mwa vizuizi vya kujibu.
Ni kubwa kiasi gani athari ya riziki ya halali katika maisha ya Muumini, na ni kubwa kiasi gani haja ya mja kukagua yale yanayoingia nyumbani kwake na ndani, kama anavyokagua sala zake na ibada nyinginezo zote!
Maana sio kwamba kila ambaye dua yake ilichelewa angeharamisha chakula, bali ni kwamba Hadithi inaonya juu ya athari ya mambo yaliyoharamishwa katika uhusiano wa mja na Mola wake, na inaonyesha ukubwa wa mapato mema.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
“Wala msifuate nyayo za Shetani.”
Fikiria jinsi onyo kutoka kwa Shetani lilivyokuja baada ya amri ya kula chakula kizuri, cha halali!
Baadhi ya watu wanaweza kufikiri kwamba Shetani analingania tu kufanya yale yaliyoharamishwa waziwazi, lakini Qur’an inadhihirisha kwamba miongoni mwa mbinu zake pia ni kumrahisishia mwanadamu kuharamisha kile ambacho Allah amehalalisha, au kuzua katika dini, au kujiwekea mipaka kwa yale ambayo Allah Mtukufu hakuyaruhusu.
Ndio maana Ibn Kathir, Allah amrehemu, akataja kwamba moja ya hatua za Shetani ni zile alizozipamba kwa washirikina katika ujinga wao, kama vile kuharamisha baadhi ya mifugo na vitu vizuri, kama vile Buhaira, Al-Sa’ibah na Al-Wasila bila ya uthibitisho kutoka kwa Allah.
Moja ya maelezo ya wazi kabisa ya maana hii ni yale yaliyoelezwa katika Hadiyth tukufu, kwamba Allah Mtukufu amesema:
“Na hakika mimi nimewaumba waja wangu wakiwa watu wenye nia moja, wote hao, na wakawajia mashetani na dini yao, na nikawaharamishia niliyowahalalishia, na nikawaamrisha wanishirikishe na mamlaka yoyote ambayo hayakuteremsha na mimi.
Imesimuliwa na Muslim (2865).
Zingatia kauli hii kuu ya kinabii!
Shetani hatosheki kumpamba mtu kilichokatazwa, bali anaweza kumsukuma kuharamisha yale yanayoruhusiwa, na kugeuza vizuizi na ukali alioufanya kuwa namna ya kutukuza dini.
Hapa kuna mizani madhubuti ya mizani ya utumwa: kwamba uchamungu hauko katika kuharamisha alichohalalisha Allah, vile vile haiko katika kuruhusu Aliyoharamisha;Bali ni juu ya kusimama ndani ya mipaka yake na kuitukuza sheria yake bila kuiongezea au kuipunguza.
Maana hii ilionekana waziwazi katika mwongozo wa Mtume, rehema na amani ziwe juu yake.Walipokuja watu watatu kuuliza juu ya ibada yake, na walipoambiwa juu yake, wakasema, basi mmoja wao akaazimia kuswali sala za usiku milele, na mwingine afunge milele, na wa tatu ajiepushe na wanawake na asioe.
Kisha Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) akawaambia:
“Wallahi mimi ndiye ninayemcha Mungu zaidi na mchamungu zaidi katika nyinyi, lakini mimi nafunga na kufuturu, na ninaswali na ninalala, na ninaoa wanawake, basi anayejitenga na Sunnah yangu si katika mimi.
Imepokewa na Al-Bukhari (5063) na Muslim (1401).
Ni somo zuri sana!
Watu hawa hawakutaka kuasi, bali walitaka kuzidishiwa ibada, lakini Mtume Rehema na Amani zimshukie akawarudisha kwenye uongofu wake, na akabainisha kuwa ukamilifu wa uchamungu hauko katika ukali unaopingana na Sunnah zake.
Si kila jambo ambalo ni gumu kwa nafsi liko karibu zaidi na Mungu, na wala si kila jambo ambalo mtu anaona ni la kutamanika katika masuala ya aina za ibada; Bali, ukaribu mkubwa kabisa ni kumwabudu Allah kulingana na yale Aliyoyaagiza, na kwa njia anayoipenda na kuridhika nayo.
Usemi wa Qur’an “hatua za Shetani” una maana ya kuzingatia.
Hatua zinaonyesha njia na njia ambazo mtu hufuata, na watangulizi walitaja kwamba kila uasi kwa Mungu unaingia katika hatua za Shetani.
Funzo mojawapo katika usemi huu ni kwamba upotofu unaweza kuanza na jambo ambalo mtu analiona kuwa ni rahisi, kisha maafikiano yakaendelea mpaka atakapokuwa mzoefu wa kile alichokuwa akikanusha.
Anaweza kuanza kwa kuvumilia tuhuma, kuhalalisha dhambi, au kufuata matamanio yanayolingana na matakwa yake, kisha akajifungulia mlango baada ya mlango mpaka akaona kurudi nyuma ni ngumu zaidi kuliko vile alivyofikiria.
Ndio maana Muumini hangojei uwongo umshike, bali anaonya juu ya njia zinazoelekea huko tangu mwanzo.
Shetani anajua viingilio vya nafsi, na anaweza kupamba kila mtu kwa kitu kinacholingana na udhaifu wake;Mwenye pesa hutoka kwa ubakhili, mwenye hadhi hutoka kwa kupenda sifa, mwenye matamanio hutoka kwa raha, na mwenye kuabudu anaweza kutoka kwa kupindukia na kuvuka mipaka ya Sharia.
Moja ya mambo makubwa ambayo mja anaweza kuyahifadhi ni kwamba anaijua mipaka ya Allah, anakagua viingilio vya matamanio ndani ya moyo wake, na asifanye mwelekeo wake wa kuelekea kwenye kitu kuwa ushahidi wa uhalali wake.
Kisha Aya inahitimisha kwa onyo hili:
“Hakika yeye ni adui yenu dhaahiri.”
Shetani ni adui mwenye uadui wa dhahiri dhidi ya mwanadamu. Hataki mwongozo wala mafanikio kwake, bali anamwalika kufanya jambo ambalo litamweka mbali na Mungu.
Kuhangaika kwake kunaweza kuja kwa namna ya manufaa ya haraka, faraja kwa nafsi, au tamaa inayotamanika, lakini taswira nzuri ambayo kwayo uwongo hupambwa haibadilishi ukweli wake.
Amesema Allah Mtukufu:
“Haliita kundi lake tu kuwa miongoni mwa watu wa Motoni” [Fatir: 6].
Fikiria uadui huu ambao Mungu alituambia ukweli wake!
Anayejua kwamba Shetani anamtaka hasara tu, vipi atatulizwa na minong’ono yake, au afuate njia anazompambia bila kuzipima katika mizani ya wahyi?
Kwa elimu na uchamungu, muumini anahitaji daima kumkumbuka Mungu na kutafuta msaada wake.Hakuna njia ya kuepuka hila za Shetani kupitia nguvu zake pekee.
Miongoni mwa mambo yenye ufasaha zaidi juu ya hili ni kauli ya Mtume (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) katika Hadithi ya Al-Harith Al-Ash’ariy, Allah amuwiye radhi:
“Na ninakuamrisheni mkumbukeni Allah, mfano wa hayo ni kama wa mtu ambaye adui humfuatilia upesi, mpaka anapoijia mja, basi hujikinga na mja wake, basi hujikinga na mja. isipokuwa kwa kumkumbuka Allah.”
Imepokewa na Al-Tirmidhiy (2863), na amesema: Hadithi nzuri, sahihi, ghareeb.
Zingatia mlinganisho huu fasaha!
Mtu anafuatwa na adui yake, na wala hapati usalama kwa nafsi yake mpaka aingie kwenye ngome ili kujikinga humo.Na hivyo mtumishi yuko pamoja na Shetani;Anahitaji kumkumbuka Mungu, kutafuta kimbilio Kwake, na kudumisha uhusiano wa kudumu Naye, ili kuulinda moyo wake dhidi ya matamanio na viingilio vya kughafilika.
Njia mojawapo kubwa ya uokovu ni kumjua adui yako, kutofuata nyayo zake, na kukaa mlangoni mwa Mola wako ambaye mkononi mwake kuna ulinzi na uongofu wako.
Kwa hivyo, sababu za muumini kupata ulinzi hukutana pamoja: elimu inayomfanya atambue ukweli, uchamungu unaomzuia kwenda kinyume chake, na ukumbusho unaounganisha moyo wake na Mungu na kumsaidia kupambana na nafsi yake na adui yake.
Aya hii inatufundisha kwamba Mungu hakumuumba mwanadamu ili aishi bila mambo mema, wala kumwacha mateka wa matamanio yake. Bali alimruhusu yale yatakayomnufaisha, akamwekea mipaka yale yatakayoihifadhi dini yake na nafsi yake, na akamuonya dhidi ya kila njia itakayomtoa katika utumwa wake.
Imetufundisha kwamba kutafuta yanayoruhusiwa ni ibada, kwamba maisha mazuri ni baraka, na kwamba moja ya hatua za Shetani ni kuhalalisha haramu, kama moja wapo ni kuharamisha isivyo halali.
Yasikufanye tamaa yako ya pesa kukusahaulisha uhalali wa njia yake, na shauku yako ya ́ibaadah isikusukumishe kuivunja Sunnah, na wala usidharau mwanzo wa dhambi kwa sababu haujakudhihirikia natija yake.
Na tuchukue muda wa kuwajibika sisi wenyewe:
Je, ninatafuta kinachoruhusiwa katika chakula na mapato yangu, au je, maslahi yangu katika riziki nyingi yanazidi maslahi yangu katika kuiruhusu?
Je, ninapima amali ninazoziona zinakubalika kwa mizani ya wahyi, au ninafanya kile ninachokielekea kuwa ushahidi wa uhalali wake?
Je, nijihadhari na uingiliaji mdogo wa Shetani kabla haujashika, na kutafuta msaada wa Mungu kwa ajili yangu mwenyewe, na kujitolea kumtaja Yeye kila mchana na usiku?
Uja wa kweli hauko katika kujinyima alichoruhusu Allah, wala katika kukipa uhuru katika yale Aliyokataza, bali ni kupokea kutoka Kwake, Utukufu ni Wake, mipaka ya halali na haramu, na kisha kusimama humo kwa mapenzi, unyenyekevu, na kunyenyekea.
Ujumbe mkuu unaopaswa kukita mizizi kutoka katika aya hii ni: Muumini hapimi uchamungu kwa kiwango cha ukali au upole wake, bali kwa kiwango cha unyofu wake katika kufuata mipaka ya Mungu. Hahalalishi alichoharamisha, wala haharamishi alichohalalisha, na wala hamruhusu Shetani amfanyie wepesi moja katika njia mbili.
Ewe Mola tujaalie riziki ya halali, nzuri na yenye baraka, na ututajirishe kwa riziki yako ya halali juu ya haramu yako, na kwa fadhila zako kutokana na wasiokuwa wewe, na utulinde na hatua na minong’ono ya Shetani.
Ewe Mola tujaalie elimu yenye manufaa, moyo mchamungu, na ulimi wa ukumbusho, na utusaidie kukukumbuka, kukushukuru, na kukuabudu wewe vizuri, na utujaalie tuwe miongoni mwa waja Wako wenye ikhlasi.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
“Anakuamrisheni tu kufanya maovu na uchafu na kusema juu ya Allah msiyo yajua” [Al-Baqarah: 169].
Baada ya Allah kuwaonya waja wake dhidi ya kufuata nyayo za Shetani, na kuwabainishia uadui wake, Aya hii ilikuja ili kudhihirisha ukweli wa kile anachowaitia, na kile ambacho utiifu kwake unapelekea katika suala la uharibifu wa vitendo na imani.
Anaamrisha maovu na uasherati, na anafanya kuwa ni urembo kwa mwanadamu kusema dhidi ya Mungu bila ujuzi;Ili hatari yake isiishie katika kumsababishia mja dhambi, bali ifike kwenye kufisidi ufahamu wake wa dini, na pengine kumfanya kuwa sababu ya kuwapoteza wengine.
Zingatia jinsi Aya inavyochanganya uharibifu wa kazi na uharibifu wa elimu.Siyo tu kwamba Shetani anataka mtu amwasi Mungu, bali anaweza kuupamba uwongo wake kwake mpaka auone kuwa ni ukweli, na kumfanya atetee yale ambayo Mungu hajaidhinisha kwa jina la dini yenyewe!
Hapa kipengele kikubwa cha hatari ya uadui wake kinaonekana;Dhambi ambayo mtenda anafahamu ubaya wake inaweza kumpelekea kujuta na kutubu. Ama uwongo anaouamini kuwa ni sahihi, huenda mtendaji wake akashikamana zaidi nao na akafikiri kuwa anajikurubisha kwa Allah kwa kufanya jambo linalopingana na amri yake.
“Kwa shari na uasherati”
Ubaya ni pamoja na kuvuka mipaka na dhambi ambazo matokeo yake ni mabaya kwa mwenye kuzifanya, na uasherati ni ule ubaya mkubwa na uharibifu mkubwa, kama walivyotajwa na watu wa tafsiri.
Shetani anaweza kumuingia mtu kwa sababu ya tamaa anayoipenda, au dhambi ambayo anaidharau, au tabia ambayo anaifahamu, na kufanya iwe rahisi kwake kuasi amri ya Mungu hadi chuki yake dhidi ya dhambi ipungue.
Zingatia jinsi mtu anavyoweza kufuzu kutoka katika kuchukia dhambi hadi kuistahamili, kisha kuzoea, mpaka kile alichokiona kuwa ni cha kulaumiwa kikawa ni kitu cha kawaida ambacho haoni haya.
Jambo la hatari zaidi kuhusu dhambi sio tu kuifanya;Huenda mja akafanya kosa kisha akaomba msamaha na akatubia, lakini hatari yake ni kuzoea dhambi mpaka moyo wake ukapoteza ubaya wake, na kosa hilo likageuka kuwa jambo la kutetea na kutafuta uhalali wake.
Amesema Allah Mtukufu:
“Bali yale waliyokuwa wakiyachuma yalidhihirika kwenye nyoyo zao” [Al-Muttaffin: 14].
Dhambi si matendo ambayo madhara yake huisha yanapoisha. Bali wanaweza kuacha ndani ya moyo giza na mghafala ambao unadhoofisha ufahamu wake, ikiwa mwenye kuyatenda atasisitiza juu ya hayo na asitubu.
Hii ndio sababu moja ya baraka kubwa za Allah juu ya mja ni kwamba moyo wake unabaki hai, unaochukiza uasi, kuteseka kwa uzembe, na kutostarehesha kumuasi Mola wake.
Ikiwa umepatwa na dhambi, usimruhusu Shetani kuchanganya dhambi na urembo wake;Bali kubalini mapungufu yenu, na ombeni msamaha kwa Mola wenu Mlezi, na jitahidini kurejea Kwake.
Muumini anaweza kuwa dhaifu na akafanya makosa, lakini hafanyi udhaifu wake kuwa ni hoja dhidi ya sheria ya Mungu, na wala hajaribu kubadilisha hukumu ya dini ili ikubaliane na kile ambacho nafsi yake inatamani.
Kisha linakuja onyo la jambo kubwa:
﴿Na msije mkasema juu ya Allah msiyo yajua﴾.
Zingatia jinsi muktadha ulivyosonga kutoka kwa dhambi iliyotendwa na mwanadamu hadi kwa kauli anayoihusisha na Mungu!
Mtu anaweza kutenda dhambi na kujidhuru mwenyewe, lakini kusema juu ya Allah bila ujuzi kunaweza kumdhuru mtu anayefanya hivyo na kuenea kwa watu wanaopokea hukumu kutoka kwake, kuamini anayosema, na kuegemeza imani na ibada zao juu yake.
Ibn Katheer, Allah amrehemu, ametaja kuwa kusema juu ya Allah bila ya elimu ni hatari zaidi kuliko uovu na uchafu uliotajwa hapo awali, kwa sababu ni pamoja na kumkashifu Allah na kuichafua dini.
Hii ni pamoja na mtu kumnasibisha Allah hukumu ambayo hakuiweka sheria, au kuruhusu aliyokataza, au kukataza yale aliyoyahalalisha bila ya ushahidi, au kuthibitisha maana ya Aya bila elimu kubwa, au kuzungumza juu ya majina na sifa za Mungu kwa njia isiyo na msingi.
Amesema Allah Mtukufu:
“Wala msiseme mnaposema uwongo ndimi zenu: Hiki ni halali na hiki ni haramu ili mpate kumzulia uwongo Allah. [An-Nahl: 116].
Onyo hili ni zuri kiasi gani!
Mtu anaweza kusema neno kuhusu dini ya Allah ambalo anafikiri ni rahisi, kisha mtu mwingine akalipokea kama hukumu ya kisheria, akalifanyia kazi, na kulifikisha kwa wale walio baada yake.
Mtu asiye na elimu anaweza kuongoza katika kutoa fatwa, akaifanya rai yake kuwa dini kwa watu, na kuwaingiza kwenye upotofu huku akidhani kuwa anafanya vyema.
Kinachoonyesha kwa uwazi zaidi hatari hii ni kauli ya Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam):
“Hakika Allah haichukui elimu kwa kuinyakua kutoka kwa waja wake, bali anaichukua ilimu kwa kuikamata.“Wanachuoni, hata kama hakubaki mwanachuoni, watu huwafanya wajinga kuwa viongozi wao, na wakaulizwa na wanatoa fatwa bila ya kujua, na wakapotea na kupotea.
Imekubaliwa; Imepokewa na Al-Bukhari (100) na Muslim (2673).
Zingatia onyesho hili ambalo Mtume, rehema na amani ziwe juu yake, alionya juu yake!
Hatari ya watu hawa wajinga haikuishia kwenye upotofu wao ndani yao wenyewe, bali ilienea hadi kuwapoteza wale waliowaamini na kuwaondoa kwao.
Hapa inaonekana kuwa kuwaongoza watu bila elimu sio tu kukosa elimu, bali inaweza kuwa ni mlango mkubwa wa kufisidi dini.Kwa sababu ikiwa mtu mjinga anazungumza kwa ujasiri juu ya yale asiyoyajua, anaweza kusababisha wengine kufuata kosa lake.
Mwanadamu ana haja kubwa ya kujua thamani yake mwenyewe na mipaka ya elimu yake, hivyo asione haya kusema: Sijui;Ni heshima zaidi kwake kukiri ujinga wake katika yale asiyoyajua kuliko kumnasibisha Allah hukumu ambayo yeye hana ujuzi nayo.
Njia moja ya hatari sana ya kusema dhidi ya Mungu bila ujuzi ni kwa mtu kuanza na maoni ambayo anataka kuthibitisha, na kisha kutafuta katika maandiko ni nini kinachounga mkono, badala ya kuanza kutafuta hukumu ya Mungu ili kunyenyekea.
Mtu anaweza kupenda kitu, au akawa na ushabiki wa maoni, au akang’ang’ania msimamo ambao ameutetea kwa muda mrefu, kisha akakuta kitu katika maandiko kinapingana na chaguo lake, hivyo anaona vigumu kurudi nyuma, na anajaribu kutafsiri ushahidi ili kukubaliana na kile anachotaka.
Na hapa mizani inageuka: badala ya wahyi kuwa ndio mtawala wa matamanio, matamanio yanakuwa mtawala wa kuelewa wahyi.
Tabia hii ni ya hatari iliyoje pale mwenye nayo anapofikiri kuwa anaitetea dini ya Allah, hali halisi anatetea maoni yake, kundi lake, au nafasi yake miongoni mwa watu!
Allah Mtukufu amesema:
“Je, umemuona aliyefanya matamanio yake kuwa ndiye mungu wake, na ambaye Allah amempoteza kwa ujuzi” [Al-Jathiya: 23].
Sio kila kitu kinachokubaliana na tamaa ya mtu ni kweli, wala sio kila kauli inayopata msingi wa kutafakari maana ya neno la Mungu.
Njia mojawapo kubwa ya utukufu wa wahyi ni kwamba mja huijia kwa kutaka uongofu, tayari kusahihisha ufahamu wake na msimamo wake iwapo dalili itadhihirika kwake, si kwamba anakuja kwake akiwa ameamua anachotaka, kisha akajaribu kumlazimisha maandiko.
Hata hivyo, tofauti lazima ifanywe kati ya yule anayefuata matakwa yake kwa makusudi, na yule anayejitahidi kuelewa maandiko kwa kutumia zana zinazotambulika za sayansi kisha akakosea;Si kila hitilafu baina ya wanachuoni ni matokeo ya matakwa, na wala si kila kosa katika kuelewa kashfa ya makusudi dhidi ya Mungu.
Watu wa elimu wanaweza kutokubaliana juu ya suala fulani kwa sababu wanatofautiana katika uthibitisho au umuhimu wa ushahidi, licha ya ukweli wa madai yao ya ukweli na jitihada zao za kuujua.
Bali, hatari ni kwamba tamaa inageuka kuwa chanzo, na maandishi kuwa mfuasi;Mtu huchukua katika wahyi kile kinachoafikiana na matamanio yake, na anajiepusha na yale yanayopingana nayo.
Kwa sababu hii, mwanafunzi wa elimu anahitaji kuwajibisha nia zake, na anahitaji kupitia ushahidi wake, na kujiuliza: Je, ninatafuta yale yanayompendeza Mungu, au yale yanayonipendeza?
Mojawapo ya aina zenye ufanisi zaidi za uaminifu ni kwa mtu kujua mahali pa ujuzi wake na mahali pa ujinga wake.
Haitakiwi kwa Muislamu kujibu kila swali, au kuwa na maoni juu ya kila suala. Bali anachotakiwa kufanya ni kumcha Allah katika yale anayoyasema, wala asizungumze juu ya dini yake bila ya utambuzi.
Amesema Allah Mtukufu:
“Wala usijiepushe na yale usiyokuwa na ujuzi nayo. Hakika kusikia, kuona, na moyo ni vyote hivyo Atakaoulizwa.” [Al-Isra: 36].
Zingatia jinsi Mungu alivyomfanya mwanadamu kuwajibika kwa kile anachofanya na kusema bila maarifa!
Sio upungufu kwa mtu kutojua baadhi ya masuala;Hakuna mwenye ujuzi wote, lakini kinachokosekana ni kwamba ana kiburi sana kukiri ujinga wake, au anazungumza kitu ambacho si kizuri kwa kuogopa kwamba hadhi yake mbele ya watu itaanguka.
Watangulizi walikuwa wakiziheshimu umuhimu wa fatwa, na waliona aibu kuziharakisha.Kwa kutambua kwamba mufti hawaambii watu maoni ya kupita kiasi, bali huwaonyesha kile anachoamini kuwa ni utawala wa Mungu.
Ni kubwa kiasi gani kwamba khofu ya mtu ya kuhusisha upotovu na dini ya Mungu ni kubwa kuliko khofu yake ya kusemwa juu yake: Hajui!
Kipimo hiki kinahitajika sana katika wakati ambapo maneno yanaharakisha, fatwa, klipu, na nukuu zinaenea, na kauli moja inaweza kuwafikia maelfu ya watu kwa muda mfupi.
Hadithi inaweza kunasibishwa kwa Mtume, rehema na amani ziwe juu yake, bila ya uthibitisho, au maneno ya mwanachuoni yanaweza kutolewa nje ya muktadha wake, au kauli ya ijtihadi inaweza kuwasilishwa kwa hukumu isiyo na shaka, au maneno ya khutba yanaweza kusambazwa kama maandishi ya kisheria.
Ni wajibu wa Muislamu kuchunguza usahihi wa kile kilichopokezwa, na kupambanua baina ya neno la Allah na maneno ya wanadamu, baina ya Hadithi zilizothibiti na zisizothibitishwa, na baina ya hukumu ya kisheria iliyothibiti na ambayo imekuwa mada ya ijtihadi muhimu.
Haihitajiki wewe kuwa wa kwanza kuzungumza, bali maneno yako yawe na msingi wa maarifa, uaminifu, na uaminifu.
Kujiepusha kwako na kuchapisha habari ambazo hazijathibitishwa kunaweza kuwa ni tendo la ibada ambalo utalipwa, kama vile kufuta kwako kauli ambayo imethibitishwa kuwa si sahihi inaweza kuwa ushahidi wa uaminifu wa heshima yako kwa ukweli.
Aya hii inafichua kipengele cha hatari cha uadui wa Shetani;Haimwitii mtu katika maovu na uasherati peke yake, bali inaweza kumsababishia kusema kinyume cha Mungu bila ya kujua, hivyo kuharibu kazi na imani yake, na pengine kumfanya kuwa sababu ya kuwapotosha wengine.
Tulijifunza kwamba elimu ni amana, na kwamba kumtukuza Mungu kunahitaji kutukuza yale yanayosemwa juu Yake, na sehemu hiyo ya unyofu wa utumwa ni kwa mtu kunyenyekea kwa haki, na sio kuifanya ukweli kuwa chini ya maoni yake na matakwa yake.
Hebu tuchukue muda wa kuwajibika na sisi wenyewe:
Je, ninachukia dhambi na kujitahidi kuitubia, au ninatafuta uhalali kwa ajili yake ili niweze kuhakikishiwa kwayo?
Je, nichunguze ilimu kabla sijanasibisha hukumu kwa Allah na Mtume wake, Allah amfikishie rehema na amani, au nizungumze ninayoyaona kuwa ni kweli bila ya kuthibitisha?
Ikiwa ilionekana kwangu kwamba maoni yangu yalikuwa mabaya, je, ningeyafuta, au je, ushupavu na woga wa maneno ya watu ulinizuia kuukubali ukweli?
Moja ya dalili kubwa za kumtukuza Allah ni kuwa mja anachelea kumwambia asiyoyajua, na kwamba uaminifu wake kwa wahyi ni mkubwa kuliko shauku yake ya kujishindia.
Usimruhusu Shetani kuchanganya dhambi na urembo wake, na wala usimruhusu kuugeuza udhaifu wako kuwa kinga ya batili, wala usijitokeze mbele ya Allah na Mtume wake, Allah amfikishie rehema na amani, kwa kauli ambayo huna ujuzi nayo.
Ewe Mola tujaalie elimu yenye manufaa, moyo mnyenyekevu, na ulimi wa uaminifu, na utulinde tusifuate matamanio yetu na kusema dhidi yako bila ya kujua.
Ewe Mola tujaalie tuwe miongoni mwa wanaoijua haki na kuifuata, na wakikosea wanarudi nyuma, na wakiwa wajinga wanaacha mpaka wajifunze, wala usiifanye elimu yetu kuwa ni hoja dhidi yetu, bali uifanye kuwa ni sababu ya kutuongoza na kuwaongoa wengine.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
﴿Na wanapo ambiwa: “Fuateni aliyoyateremsha Allah,” husema: “Bali sisi tunafuata yale tuliyowakuta nayo baba zetu. Hata kama ingekuwa. Baba zao hawakuelewa chochote, wala hawakuongoka. [Al-Baqarah: 170].
Moja ya mambo ya hatari sana yanayomzuia mtu asiongoke ni kuzoea njia mpaka afikirie kuwa kuizoea ni dalili ya usahihi wake, na anakua na imani mpaka kushikamana kwake tu na baba zake na mababu zake kunakuwa ni ushahidi tosha wa kuitetea, hata ikionekana kwake kuwa ukweli unapingana nayo.
Nafsi inakuwa na mazoea na yale iliyoyazoea, na inaweza kuwa vigumu kuyapitia. Kwa sababu kugeuza kosa siku zote hakuhitaji kubadilisha imani ya mtu peke yake, lakini badala yake kunaweza kuhitaji kwenda kinyume na mazingira, kukabiliana na kutokubaliwa na watu, na kuacha mitazamo ambayo imetulia moyoni kwa miaka mingi.
Hapa Aya hii inakuja kuweka mbele ya mwanadamu mizani isiyobadilika: kwamba aliyoyateremsha Allah ni marejeo ambayo kwayo mirathi, desturi, na maneno yanapimwa, na si kwamba mirathi inakuwa ni hukmu juu ya yale aliyoyateremsha Allah.
“Fuata aliyoyateremsha Allah”
Tafakari onyesho hili ambalo Qur’an inalieleza!
Washirikina wameitwa kufuata aliyoyateremsha Allah, na kuacha uwongo walio juu yake. Hawauitiki mwito kwa dalili inayobatilisha, wala kwa hoja inayothibitisha usahihi wa imani yao, bali wanasema:
“Bali sisi tunafuata tuliyowakuta nayo baba zetu.”
Yaani tuliowakuta baba zetu walivyo.
Al-Tabari, Allah amrehemu, ameeleza kuwa Aya inazungumzia kukengeuka kwa washirikina kutoka katika wahyi, na kushikamana kwao na yale waliyoyarithi kutoka kwa baba zao, ikiwa ni pamoja na kufanya kwao kuruhusu asiyoyaruhusu Allah na kuharamisha aliyoyahalalisha.
Hii inaunganisha aya hiyo na ile iliyotangulia, ambayo ilionya dhidi ya hatua za Shetani na kusema dhidi ya Mungu bila ujuzi.Baadhi ya watu wa zama za kabla ya Uislamu walikuwa wakizifanya mila zao na hukumu za wazee wao kuwa dini ya kufuatwa, hata kama zinapingana na aliyoyateremsha Allah.
Hapa mzizi wa kasoro unaonekana: kwamba jambo la kurithi hubadilika kutoka jambo ambalo limewasilishwa kwenye ukweli hadi kwenye mizani ambayo ukweli unakubaliwa au kukataliwa.
Kufahamiana sio ushahidi wa uhalali wa imani, wala idadi kubwa ya wafuasi si uthibitisho wa unyoofu wa njia, wala tabia ya kale haiifanyi kuwa sahihi ikiwa inakiuka sheria ya Mungu.
Mtu anaweza kuzingatia kilicho sahihi si kwa sababu ushahidi wake ni dhaifu, bali ni kwa sababu amezoea kupinga, na anaweza kukataa kurekebisha rai kwa sababu imekuwa sehemu ya sura yake mbele ya watu, au anahofia kwamba kuifuta itakuwa ni kukubali kosa la yule anayempenda na kumheshimu.
Tofauti kubwa iliyoje baina ya mtu anayetafuta haki hata ikiwa inapingana na aliyoyazoea, na asiyeikubali haki isipokuwa inayoafikiana na aliyoyazoea!
Moja ya matukio yenye ushawishi mkubwa wa wasifu katika suala hili ni yale yaliyotokea baada ya kifo cha Abu Talib, ami yake Mtume wa Allah ﷺ (saww).
Abu Talib alimpenda Mtume, swallallahu alayhi wa sallam, na akamlinda, na akafanya yale yaliyokuwa yanajulikana kutokana na wasifu wake kumsaidia, lakini hakusilimu.
Mauti yalipomfikia, Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) alimjia na kumkuta Abu Jahl na Abdullah bin Abi Umayyah pamoja naye, akamwambia:
“Ami yangu, sema: Hapana mungu ila Allah, neno ambalo nitakusihi mbele ya Allah.
Abu Jahl na Abdullah bin Abi Umayyah wamesema:
“Ewe Abu Talib, je, unaiacha dini ya Abdul-Muttalib?”
Wakaendelea kumrudishia kauli hiyo, huku Mtume (Swalla Allaahu ´alayhi wa sallam) akimfikishia neno la tauhidi, mpaka jambo la mwisho alilosema Abu Talib ni kwamba anafuata dini ya Abdul-Muttalib, na akakataa kusema: Hapana mungu ila Allah.
Imekubaliwa;Imepokewa na Al-Bukhari (4772) na Muslim (24).
Fikiria kutisha kwa tukio hili!
Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) alimuita ami yake katika dakika za mwisho za uhai wake kwenye neno la tauhidi, na Abu Jahl na sahaba wake wakamkumbusha juu ya dini ya baba zake, kana kwamba kuacha batili ni kuacha heshima na hadhi ya mababa.
Nguvu ya urithi juu ya nafsi ina nguvu kiasi gani inapoiacha inakuwa, machoni pa mwenye nayo, ni khiyana ya baba zake, hata kama kuiacha kunamaanisha kumuokoa!
Neno tauhidi liliwasilishwa kwa Abu Talib, lakini kushikamana na dini ya Abdul Muttalib kulimshinda, mpaka akafa kwa kufuata dini ya watu wake.
Kuna somo kubwa katika hali hii: mtu anaweza kumjua na kumpenda mmiliki wa ukweli, na anaweza kumuunga mkono na kumtetea, lakini kushikamana kwake na imani na desturi alizorithi kunamzuia kufuata ukweli.
Haikukusudiwa kuwa Hadithi hii ndio sababu ya kuteremshwa Aya ya Al-Baqarah, bali ni shahidi kutoka katika wasifu unaoonyesha uzito wa maana ambayo inatahadharisha nayo: kwamba dini ya mababa itanguliwe kuliko uongofu uliotoka kwa Allah.
Ni kubwa kiasi gani hitaji la Muumini kumwomba Allah mwongozo na uthabiti;Kuijua haki ni baraka, na kufaulu kuifuata ni baraka nyingine, na mja ni wa lazima kwa Mola wake katika mojawapo ya hayo.
Kisha linakuja swali la Qur’ani linalodhihirisha upotovu wa hoja hii:
﴿Na ikiwa baba zao hawakufahamu chochote, wala hawakuongoka?’
Yaani wanashikamana na kuwafuata baba zao, hata ikiwa hawafahamu amri ya Allah na Dini yake ambayo kwayo wameongoka, na wala hawafuati uongofu?
Zingatia jinsi Qur’an inavyojibu msingi wa hoja yao, sio moja tu ya matendo yao!
Sio kila aliyetangulia yuko sahihi, si kila jambo la kurithi ni kweli, na sio kila ambalo kundi limeafikiana ni ushahidi wa mwongozo.
Lakini Aya hailaani kuwafuata mababa kwa sababu tu ni mababa, na wala haihitaji kuwadharau waliotangulia au kukanusha wema wao. Bali inalaani kuwatanguliza wafuasi wao kabla ya wahyi wakati wao hawajaongoka.
Akasema Yusuf, amani iwe juu yake:
“Na nikafuata mila ya baba zangu, Ibrahim, na Is-haq, na Yaaqub” [Yusuf: 38].
Ufuasi wake kwa baba zake ulikuwa ni kushikamana na tauhidi na ukweli, sio kushikamana na uwongo kwa sababu tu ulirithiwa.
Hii ni sehemu ya usahihi wa mizani ya Qur’an;Haifanyi ukale peke yake kuwa ni wema au upungufu, bali hufanya uhalali wa kile kinachofuatwa kuwa somo.
Ulichorithi kutoka kwa ukweli ni baraka inayohitaji shukrani, na kile ulichorithi kutoka kwa ubaya kinahitaji kusahihishwa.Uaminifu kwa baba hauko katika kukubaliana kwao na uwongo, bali katika uadilifu wao na wema wao kwao bila kuvunja amri ya Mungu.
Amesema Allah Mtukufu:
“Na wakikufanyia juhudi kunishirikisha na yale usiyokuwa na ujuzi nayo, basi usiwatii na mwenzao katika dunia ni mwema. [Luqman: 15].
Zingatia usawa huu mkuu!
Hata kama wazazi wangemwita mtoto wao kwenye ushirikina, Mungu hakumruhusu kuwatii katika hilo, lakini hata hivyo alimuamuru kuambatana nao katika ulimwengu huu kwa njia ya busara.
Kukataa uwongo hakuruhusu kutengwa, na kushikamana na ukweli haimaanishi kupoteza haki za jamaa na hisani.
Inaweza kufahamika kutokana na hukumu ya kuwaiga mababa kwamba kila mfuasi wa mtu asiyekuwa mwanaadamu analaumiwa, lakini sivyo hivyo.
Uislamu unaamrisha kuwarejelea watu wa elimu kuhusiana na yale ambayo mtu hajui, na wala hauhitaji kila Muislamu aweze kubainisha hukumu kutoka katika maandiko yeye mwenyewe.
Amesema Allah Mtukufu:
“Basi waulizeni wenye ukumbusho ikiwa nyinyi hamjui” [An-Nahl: 43].
Asiyejua anawauliza wanachuoni waaminifu, na asiyejua kuchungulia dalili airejeshe kwa mwenye kufanya vyema, bila ya kuyafanya maneno ya mwanaadamu yoyote katika hadhi ya wahyi maasum.
Tofauti kati ya ufuasi wa halali na ushabiki wa kulaumiwa ni kwamba msingi wa kwanza ni kutafuta mwongozo kutoka kwa mtu ambaye ujuzi na uaminifu wake unategemewa, na wa pili unatokana na kushikamana na kauli kwa sababu tu ya kushikamana na mmiliki wake, hata ikithibitika kuwa si sahihi kwa ushahidi wa kuaminika.
Hii haimaanishi kwamba asiyekuwa mtaalamu aharakishe kuwakosesha wanachuoni, au afikirie kwamba kila kinachoonekana kwake kwa maana ni ukweli ambao wengine lazima waufuate;Kuelewa maandiko kuna kanuni, kutokubaliana muhimu kuna nafasi zake, na ujuzi una watu wake.
Bali, kinachokusudiwa ni kwamba wahyi ubaki kuwa msingi wa kurudishiwa maneno, na kutafuta ukweli kubaki kuwa mkubwa zaidi kwa mtu kuliko ushindi kwa rai yake au kundi lake.
Ni watu wangapi wanadhani kuwa wanaitetea dini, ilhali wanatetea maoni ambayo wanayafahamu au uhusiano ambao hawataki kuupitia!
Ni wangapi wengine wasiotii walichorithi, si kwa sababu walijua ukweli, bali kwa sababu tu ya tamaa ya kutotii!
Mbinu zote mbili ziko mbali na haki;Kinachotakiwa ni kutopingana na urithi wala kukubaliana nayo ndani na yenyewe, bali ni kutafuta ukweli kwa ushahidi wake na kwa mwongozo wa watu wa elimu.
Aya hii inatufundisha kwamba moja ya vikwazo vikali zaidi vya uwongofu ni kwamba kile kinachojulikana kinageuzwa kuwa pazia kutoka kwa haki, na kwamba mtu anafanya fikra na imani alizozirithi kuwa hazipitiki tena, kwa sababu tu alilelewa nazo.
Tumejifunza kwamba kuwaheshimu baba zetu haimaanishi kuwafuata katika uwongo, na kwamba kuwaheshimu watu wema hakumaanishi umaasumu kwa maneno yao, na kwamba kurejea kwenye haki ni fadhila, si kushindwa.
Jinsi ilivyo kubwa kwa Mungu kumpa mja moyo wa haki.Akipata ukweli katika yale aliyoyarithi, humhimidi Mungu kwa hilo, na akigundua kosa katika yale aliyoyazoea, hujitenga nayo kwa elimu na unyenyekevu, bila ya kuruhusu kiburi au hofu ya watu kuwa kizuizi kati yake na mwongozo.
Hebu mwamini achukue muda wa kuwajibika kwake mwenyewe:
Je, ninatafuta ukweli ili kuufuata, au ninatafuta kile kinachounga mkono kile nilichozoea?
Ikiwa ningegundua kosa katika maoni niliyokuwa nimeshikilia kwa muda mrefu, je, nitakuwa tayari kuyapitia kwa ujuzi na uadilifu?
Je, ni vyema kutofautisha kati ya kuheshimu watu na kushikamana na makosa yao, na kati ya uaminifu kwa wazazi wa mtu na kufuata kwa upofu kile walichokuwa?
Mojawapo ya upungufu mkubwa zaidi ni kwa mtu kuitwa kwenye mwongozo wa Mungu, na kisha kushikamana tu na kile anachokifahamu humzuia kutoka kwake.Mafanikio makubwa zaidi ni kwamba ukweli unapendwa zaidi naye kuliko tabia zake, na mwongozo ni mkubwa kwake kuliko ushindi wake kwa nafsi yake.
Ewe Mola tujaalie nyoyo zinazonyenyekea kwa haki, utambuzi unaojua uongofu na kuufuata, na nafsi zisizotaka kiburi na kurudi kwako.
Ewe Mola usifanye tulicho umba kuwa pazia baina yetu na uongofu wako, wala upendo wetu kwa yeyote kuwa ni sababu ya kuikataa haki, na utujaalie tuwe miongoni mwa wanaosikiliza yaliyosemwa na kuyafuata yaliyo bora zaidi. Hakika wewe ndiye Mwenye nguvu, Mwenye hikima.
Kisha Allah anasema:
“Na mfano wa walio kufuru ni mfano wa anaye pigia kelele asichosikia isipokuwa mwito na mwito, viziwi, mabubu na vipofu, kwa hivyo hawafahamu. [Al-Baqarah: 171].
Baada ya Allah kuteremsha hali ya wale waliojiepusha na wahyi na wakashikamana na waliyo wakuta nayo baba zao, anatoa katika Aya hii mfano fasaha unaoonyesha hali yao wanapoitwa kwenye uongofu.Wanasikia wanayosomewa, na khutba na hoja zinawafikia, lakini hawanufaiki nayo kwa kuwa ni mwenye kuifahamu haki na kuijibu.
Methali hii ina maana kubwa inayopaswa kutulia moyoni: kuisikia haki hakufaidiki nayo, na kwamba Aya zifikapo sikioni haimaanishi kuwa mwongozo wake ufikie moyo.
Mtu anaweza kusikia khutba nyingi, na akajua anachojua juu ya hukumu za dini, kisha kiburi, shauku, au kushikamana na kile ambacho amezoea kumzuia kujibu.
Kwa ajili hiyo, lengo la kusoma Qur’an halikuwa tu kusikia maneno yake, bali ni kutafakari maana zake, kuelewa vipawa vyake, na kufanya kile inachoamuru.
“Kama mtu anayepiga kelele”
Fikiria methali hii ya ajabu ya Qur’ani!
Allah amefananisha hali ya makafiri wanaokengeuka na kuacha uwongofu na hali ya wanyama wanaoitwa na mchungaji wao, na wanaisikia sauti yake, lakini hawaelewi maana ya maneno yake kama mwanadamu anavyoelewa.
Hii ndiyo tafsiri iliyotajwa na watangulizi wengi, na iliyopendelewa na al-Tabari na Ibn Kathir, Mungu awarehemu.
Maana si kwamba hawakusikia sauti za wale wanaowaita, bali ni kwamba hawakunufaika na ukweli waliousikia, kiasi kwamba kusikia kwao kukawa kama kusikia kusitokeza ufahamu wala mwongozo.
Ni picha nzuri kama nini!
Ujumbe kutoka kwa Allah, ambao unamfikishia mwanadamu sababu za kuokoka kwake na furaha yake, na kumwonyesha njia ya ukweli na uwongo, na kisha sehemu yake ni kusikia tu, ambayo haibadilishi imani yake au kumsukuma kujibu.
Upungufu ulioje unaokufikia Aya za uongofu, kisha hazina athari katika moyo wako inayokuongoza kwenye haki!
Kuanzia hapa, mwamini anajifunza kwamba jambo la maana si idadi ya mahubiri aliyosikia, wala idadi ya mikusanyiko aliyohudhuria, bali ni kiasi cha ufahamu, woga, na hatua ambayo ilimpa.
Huenda mtu akasikia Aya inayohusu toba, hali anachelewesha toba yake, au aya inayohusu dhulma, huku akiwa bado anasisitiza kuwadhulumu wengine, au aya inayohusu maisha ya akhera, kisha asipitie yale anayowasilisha kwa ajili ya siku ya kukutana kwake na Allah.
Muumini anaweza kuanguka katika uzembe na udhaifu fulani, lakini haridhiki kwamba moyo wake umetulia kwa kukengeuka. Bali anapigana dhidi ya nafsi yake, anakumbuka, anaomba msamaha, na anarudi.
Hatari si kwamba mtu anakuwa dhaifu anapohubiri, bali ni kwamba anakuwa na mazoea ya kusikia ukweli bila kujali kuitikia.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
“Kiziwi, bubu na kipofu.”
Zingatia jinsi Qur’an inavyochanganya kusikia, mazungumzo, na kuona katika kusawiri hali ya watu hawa wanyonge!
Ni viziwi kutokana na kusikia haki, kusikia kuelewa na kukubalika, mabubu kwa kusema ukweli unaowanufaisha, na vipofu wa kuona dalili za uongofu na kuzizingatia.
Makusudio sio kuzikana hisia zao za dhahiri, bali ni kuonyesha kwamba hawakunufaika nazo katika yale waliyoumbwa kwa ajili ya kumjua Mungu na kumuitikia.
Hapa tofauti kati ya uadilifu wa hisi na uadilifu wa utambuzi inaonekana.
Mtu anaweza kupatwa na upotevu wa kusikia au kuona, na anaweza kuwa miongoni mwa watu wenye imani na yakini kubwa. Huenda mwingine akafurahia kusikia kwa ukali na kuona kwa kupenya, kisha akaacha mwongozo wa Mungu na asinufaike na yale anayoona na kusikia.
Amesema Allah Mtukufu:
“Kwa kuwa si macho yaliyopofuka, bali ni nyoyo zilizo ndani ya vifua ndio zimepofuka” [Al-Hajj: 46].
Ni ukweli ulioje!
Upofu mbaya zaidi sio kwamba mtu anapoteza nuru ya macho yake, bali ni kuwa amenyimwa utambuzi wa moyo ambao kwa huo anaijua haki na kuongozwa kwa Mola wake.
Ni baraka iliyoje ya Allah juu ya yule ambaye amempa moyo ulio hai unaonufaika na Aya zake, unaathiriwa na khutba Zake, na unaitikia amri zake!
Moja ya mambo mazuri ambayo yanafichua maana hii ni usemi wa Allah:
“Hakika Waumini ni wale ambao anapotajwa Allah huwa na khofu katika nyoyo zao, na wanapo somewa Aya zake huwazidishia Imani na Mola wao Mlezi, na wanamtegemea” [Al-Anfal: 2].
Fikiria tofauti kati ya hali hizo mbili!
Watu hawa wanaisikia haki lakini hawanufaiki nayo, na wanasomewa Aya za Allah, ambazo zinawazidishia imani na kuzielekeza nyoyo zao kwa khofu, imani na kurejea kwa Allah.
Athari ya Qur’an si katika wingi wa yale yanayopokea sikio pekee, bali katika maisha ya moyo unaoyatafakari, kuyasalimisha, na kuongozwa na nuru yake.
Kisha Aya ikamalizia kwa kusema:
“Hawaelewi.”
Yaani hawatumii akili yenye manufaa inayowaongoza kuijua haki na kuiitikia, kama walivyoeleza watu wa tafsiri.
Kinachokusudiwa si kwamba hawana uwezo wa kufikiri au kusimamia mambo ya ulimwengu wao, bali ni kwamba hawafaidiki na akili zao katika mambo yenye umuhimu mkubwa na matokeo makubwa zaidi.
Mtu anaweza kuwa na akili sana, mjuzi, na hodari wa kubishana, kisha akatumia uwezo wake kuushinda uwongo wake, au kupamba kile ambacho nafsi yake inatamani, badala ya kuifanya njia ya kutafuta ukweli.
Hapa kuna maana sahihi: Baraka ya akili haifikii kusudi lake kupitia uwezo wa kufikiri tu, bali kupitia matumizi sahihi ya uwezo huu katika kile kinachoongoza kwenye mwongozo.
Mojawapo ya mambo makubwa ambayo huharibu akili ya mtu ni kwamba anafanya lengo lake kuwa ushindi wa maoni yake, na sio kufikia kile kilicho sawa.
Anaweza kutafuta sana makosa ya wengine, akapuuza yaliyomo ndani yake, au akatumia nguvu ya hoja yake kutetea msimamo anaojua ni dhaifu, mpaka akili yake ikawa ni njia ya kuhalalisha matamanio yake badala ya kuyapinga.
Tofauti kubwa iliyoje kati ya mtu anayetaka kumshinda mpinzani wake, na mtu anayetaka kujua ukweli, hata ikionekana kwenye ulimi wa mtu anayempinga!
Mtu anaweza kushinda katika mabishano, lakini akashindwa mbele ya matakwa yake.Anaweza kukubali kosa lake mbele ya watu, na hii itakuwa moja ya ushindi wake mkubwa juu yake mwenyewe.
Lakini dalili hii ya kulaaniwa haipaswi kuchanganyikiwa na makosa katika kuelewa au tofauti kubwa ya maoni;Mtu anaweza kujitahidi kutafuta ukweli na kufanya makosa, lakini yeye si mmoja wa wale wanaokengeuka kimakusudi kutoka kwa mwongozo wa Mungu.
Kilicho muhimu ni unyoofu wa kutafuta ukweli, kutumia akili kuelewa wahyi jinsi ulivyo, na kuwa mnyenyekevu mbele ya mwongozo uliothibitishwa.
Moja ya mambo makubwa ambayo muumini anapaswa kuyaondoa katika aya hii ni kwamba elimu si lengo lisilotegemea kazi;Maarifa ambayo hayazai matunda kwa mwenye nayo kwa woga na majibu yanahitaji mapitio na uwajibikaji.
Mtume wa Allah ﷺ rehema na amani ziwe juu yake, alikuwa akijikinga kwa Allah kutokana na elimu isiyo na manufaa, na akasema:
“Ewe Mola wangu, najikinga Kwako na elimu isiyo na faida, na moyo usionyenyekea, na kutoka kwa nafsi isiyokuwa utaridhika, na kutakuwa na mualiko ambao hautajibiwa. Imesimuliwa na Muslim.
Zingatia jinsi Mtume Rehema na Amani zimshukie, alivyounganisha elimu isiyofaa na moyo usionyenyekea!
Mtu anaweza kujua kile anachokijua kutokana na habari hiyo, na anaweza kuzungumza juu yake na kuelezea, lakini anahitaji kujiuliza: Je, elimu hii iliufanya nini moyo wangu? Je, iliongeza ukaribu wangu kwa Mungu, hofu yangu kwake, na shauku yangu ya kumtii?
Hii haimaanishi kwamba elimu haina manufaa isipokuwa athari zake zote zitokee kwa mwenye nazo mara moja, au kwamba Muumini hadhoofu baada ya elimu; Utakaso ni njia inayohitaji juhudi na subira.
Lakini kuna tofauti kubwa kati ya mtu anayejifunza na kutaka kufanya kazi na kujiboresha, na mtu anayeifanya elimu kuwa somo la mazungumzo na mjadala bila kujali athari zake moyoni mwake.
Ni uzuri ulioje kwa mtu kutoka kwenye mkusanyiko wa Qur’ani na mabadiliko fulani katika hali yake, hata ikiwa kidogo tu.Kwa hiyo anaacha kutotii, au kurekebisha udhalimu, au kuboresha tabia yake, au kuongeza hofu yake na uchunguzi wa Mungu.
Aya kubwa zaidi uliyonufaika nayo inaweza kuwa ni ile ambayo haikukufanya ulie ulipoisikia, lakini baada ya hapo ikakusukuma kwenye toba ya kweli au kutenda mema.
Huenda ukasikia mahubiri ambayo yanatikisa moyo wako kwa muda, lakini hayaachi alama yoyote juu ya tabia yako.Unahitaji kurudi kwako mwenyewe na kupigana nayo hadi athari igeuke kuwa jibu.
Kinachojalisha si ukubwa wa hisia wakati wa kuisikia Qur’an peke yake, bali ni matokeo ya hili katika suala la imani, kazi, na uadilifu.
Aya hii inatufundisha kwamba kusikia, kuona, na akili ni baraka kubwa, lakini manufaa kamili kutoka kwayo ni kumjua Mungu, kuelewa mwongozo wake, na kuitikia amri yake.
Tulijifunza kwamba kusikiliza khutba nyingi si badala ya kazi, na kwamba moja ya mambo makubwa ambayo Muumini anapaswa kuyaogopa ni kuzifahamu Aya za Qur’ani mpaka azisikie bila ya kujikagua nazo.
Usiifanye khutba kuwa ni sauti ambayo sikio lako limeizoea, usifanye maneno ya elimu ambayo unayahifadhi bila matendo, na usiifanye akili yako kuwa njia ya kushinda matamanio yako.
Na tuchukue muda wa kuwajibika sisi wenyewe:
Je, ninazipokea Aya za Qur’an kwa moyo unaotafuta uongofu, au nazisikiliza tu na kwenda kwa wengine?
Ikiwa ningejua mojawapo ya amri za Mungu, je, ningejitahidi kutii, au ningeiacha kama habari ambayo haina athari katika maisha yangu?
Je, nitumie akili na maarifa ambayo Mungu amenipa kujirekebisha, au kuhalalisha makosa yangu na kutetea kile ninachokifahamu?
Urithi mkubwa zaidi wa kuitafakari Qur’an sio tu wingi wa maana tunazohifadhi, bali ni kwamba Allah huhuisha nyoyo zetu kupitia kwayo, hutufanya tuone makosa yetu wenyewe, na hutusaidia kuifuata haki na kuifanyia kazi.
Pengine jambo muhimu zaidi linalopaswa kutatuliwa akilini kutokana na mwongozo wa Aya hii ni kwamba tatizo si mara zote ukosefu wa ushahidi au ukosefu wa mahubiri;Ukweli unaweza kuwa wazi na kusikika, lakini moyo hauwezi kufaidika nao mpaka Mungu aujaalie ufahamu na jibu la dhati.Na anaye jitolea anataraji rehema za Mola wake Mlezi! Ewe Mola tujaalie nyoyo zinazokuelewa, masikio yanayonufaika na aya zako, macho yanayozingatia dalili za uwezo wako, na elimu yenye manufaa inayotuacha na khofu yako.
Ewe Mola usiifanye sehemu yetu ya Qur’ani kuwa ni ya kusomwa na kusikilizwa tu, bali tujaalie kuifahamu na kuifanyia kazi, na uifanye kuwa ni nuru ya nyoyo zetu, na uwongofu wa vitendo vyetu, na hoja kwetu na si dhidi yetu.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
“Enyi mlioamini kuleni katika vile vizuri tulivyokuruzukuni, na mumshukuru Allah ikiwa nyinyi mnamuabudu Yeye” [Al-Baqarah: 172].
Baada ya Allah kuwahutubia watu wote kwa kusema: “Enyi watu kuleni vilivyo katika ardhi vilivyo halali na vizuri,” anarejea hapa kwenye amri ya kula vitu vizuri, lakini anatekeleza wito kwa waumini, na anaunganisha kunufaika na riziki na kumshukuru, Utukufu ni Wake.
Mpito huu una maana kubwa;Muumini haoni chakula chake na riziki yake kuwa ni bidhaa tu anazoweza kufaidika nazo, bali anaziona kama baraka mbili kutoka kwa Mungu zinazohitaji upendo, sifa na utiifu Wake.
Zingatia jinsi Qur’an inavyounganisha chakula na ibada katika Aya moja!
Ni elimu kwa moyo kwamba baraka isiwe sababu ya kupuuza baraka, bali ni njia ya kumjua Yeye, kumshukuru, na kujikurubisha Kwake.
“Kuleni katika vile vizuri tulivyokuruzukuni”
Allah anazungumza na waja wake waaminifu, na anawaamrisha kula katika vile vizuri alivyowaruzuku;Yaani kutokana na riziki ya halali aliyowaruhusu.
Al-Saadi, Allah amrehemu, alieleza kuwa hii ni amri kwa waumini, hasa baada ya amri ya jumla kwa watu;Kwa sababu wao ndio wanaonufaika na amri na makatazo ya Allah, kwani imani yao inawasukuma kufanya utii na kunyenyekea.
Na tafakari kauli yake: Ametakasika: Hatukukuruzukuni.
Hakusema: Kuleni katika vile mlivyokusanya au mlivyo navyo, bali amejinasibisha riziki hiyo;Hebu moyo ukumbuke kwamba chakula na vinywaji vilivyo mbele yake vinatokana na neema na fadhili za Mungu.
Mtu anaweza kujitahidi kutafuta riziki yake, kazi yake na kujitahidi, lakini Allah ndiye aliyeumba sababu, akampa uwezo wa kuzitumia, na akamsahilishia yale anayoweza kufaidika na neema yake.
Ni baraka ngapi ambazo tumezizoea kiasi kwamba tunakaribia kusahau neema kuu ambayo Mungu ametukirimia nazo!
Mkate tunaoupata tukiwa na njaa, na maji matamu tunayokunywa tunapohisi kiu, na uwezo wa kula, kunywa, na kufaidika na kile ambacho Mungu ameturuzuku;Zote ni baraka kubwa, lakini zinaweza kutupita kila siku bila sisi kuacha kuwapa muda wa shukrani.
Miongoni mwa uzembe mkubwa zaidi ni mtu kuzoea neema mpaka akamsahau aliyeitoa, na akajishughulisha sana na alichopungukiwa na kushukuru kwa yaliyo mikononi mwake.
Kushukuru haimaanishi kwamba mtu ajivunie kile alichonacho, bali atambue neema ya Mungu juu yake katika kile Alichoruzuku, kiwe kidogo au kikubwa, na kwamba atumie neema yake katika yale yanayompendeza.
Kisha inakuja amri ambayo inapaswa kuambatana na kila baraka:
“Na mshukuru Mungu.”
Zingatia jinsi Qur’an haikujiwekea mipaka kwenye amri ya kunufaika na mambo ya kheri, bali iliwaamrisha waumini kumshukuru Mungu kwa ajili yao.
Baraka sio tu zawadi zinazotumiwa na kusahaulika, bali ni sababu ambazo kwazo Muumini hukumbuka wema wa Mola wake Mlezi, na ambazo kwazo upendo wake Kwake na haja yake Kwake huongezeka.
Miongoni mwa mambo makubwa yanayodhihirisha fadhila ya shukurani ni kauli ya Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam).
“Hakika Allah hupendezwa na mja anapokula chakula na kumhimidi kwacho, au anapokunywa kinywaji hicho na kumsifu kwa hicho.” Imepokewa na Muslim (2734).
Ni hotuba iliyoje inayoujaza moyo upendo kwa Mungu!
Mja anakula chakula chake, au anakunywa kinywaji chake, kisha husema: Sifa njema zote ni za Allah, basi sifa zake huwa ni sababu ya kupata radhi za Mola wake Mlezi, ametakasika.
Ukarimu wa Mungu ni mkuu kiasi gani!Baraka anayokupa, kisha, kwa kumsifu kwayo, anakufungulia mlango wa radhi zake.
Njia ya kuridhika kwa Mungu haiishii tu kwa kazi zinazohitaji juhudi kubwa au ugumu wa muda mrefu;Bali, Mungu anaweza kumfungulia mja wake milango mipana ya malipo katika mambo yanayorudiwa kila siku katika maisha yake, ikiwa yanaambatana na imani, ukumbusho na shukrani.
Hapa muumini anapaswa kuuchunguza moyo wake: Je, anamkumbuka Mungu wakati baraka inapokuja, au haoni mpaka aipoteze?
Ni watu wangapi hawazingatii neema ya ustawi isipokuwa wagonjwa, wala baraka ya chakula isipokuwa njaa kali, na baraka ya maji isipokuwa wakati haiwezekani kuipata!
Sehemu ya maisha ya moyo ni kwa mtu kuona baraka za Mungu katika kawaida ya siku zake, si katika karama za kipekee pekee.
Licha ya hadhi kubwa ya sifa kwa ulimi, shukrani ni pana zaidi kuliko kusema tu.
Ni kukiri kwa moyo kwamba neema inatoka kwa Mungu, sifa za ulimi kwake, na matumizi ya viungo vya neema yake katika kile kinachompendeza.
Ndio maana Allah Mtukufu alisema: “Fanyeni kazi ya jamaa ya Daudi kwa shukrani, na ni wachache katika waja wangu wanaoshukuru” [Saba: 13].
Fikiria jinsi Mungu alivyounganisha shukrani na tendo!
Mwenye kushukuru neema ya pesa ni kuzipata katika yale yanayoruhusiwa, na kuzitumia katika sadaka, na kutekeleza wajibu wake.
Mwenye kushukuru neema ya afya aihifadhi na atumie nguvu zake katika yale yanayomnufaisha na kumkurubisha kwa Mungu.
Mwenye kushukuru kwa baraka ya chakula ni kumshukuru Mungu kwa ajili yake, na si kupita juu yake, na kutiwa nguvu kwa kumtii.
Al-Saadi, Allah amrehemu, amebainisha kuwa moja ya maana za shukurani katika Aya hii ni kutumia baraka katika kumtii Allah, na kujitia nguvu nazo ili kumkurubisha zaidi Kwake.
Ni uzuri ulioje kwa neema kugeuzwa kutoka katika starehe tu ambayo inaunufaisha mwili na kuwa njia ambayo kwayo mja anaweza kusaidia katika kumwabudu Mola wake!
Hii haimaanishi kwamba kila starehe inayoruhusiwa inahitaji kazi ya ziada ili iweze kuruhusiwa kufaidika nayo;Allah ameruhusu mambo mema kwa waja wake kuwa ni neema kutoka kwake, lakini ukamilifu wa shukrani ni kwamba baraka zake zisiwe sababu ya kumuasi au kupuuza haki zake.
Moja ya matukio yenye taathira katika wasifu ni yale yaliyopokewa na Abu Hurairah, Allah amuwiye radhi, kwamba Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) alitoka nje siku moja au usiku mmoja, akawakuta Abu Bakr na Umar, Mungu awe radhi nao, wakitoka majumbani mwao.
Basi akawauliza kilichowatoa, wakasema: Njaa ewe Mtume wa Allah ﷺ.
Akasema, Allah amfikishie rehema na amani: “Naapa kwa Yule Ambaye nafsi yangu imo Mikononi Mwake, yule aliyewatoa nyinyi wawili angenitoa mimi.
Kisha wakaenda kwa mtu wa Ansari, naye akawaheshimu na akawapa tende, chakula na kinywaji, mpaka wakala na kushiba.
Walipomaliza, Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) akamwambia Abu Bakr na Umar:
“Naapa kwa Yule Ambaye nafsi yangu imo Mikononi Mwake, hakika mtaulizwa kuhusu neema hii Siku ya Kiyama.”Imesimuliwa na Muslim (2038).
Zingatia onyesho hili!
Mtume wa Allah ﷺ (Swalla Allaahu ‘alayhi wa aalihi wa sallam) na maswahaba zake wawili wanatoka majumbani mwao kwa sababu ya njaa, kisha Allah anawaruzuku chakula na vinywaji, na Mtume Rehema na amani ziwe juu yake anawakumbusha kuwa neema hii iliyowaondolea njaa na kuwatosheleza haja yao ni jambo watakaloulizwa siku ya Qiyaamah.
Kwa hivyo tunawezaje kupata baraka ambazo hatuwezi kuzihesabu, na kuzoea njia za faraja na faida ambazo hazikupatikana kwa wengi wa wale waliokuja kabla yetu?
Swali hili halimaanishi kuwa kunufaika na mambo mema ni kulaumiwa, bali linamkumbusha muumini haki ya Allah kwa baraka zake, na ulazima wa kutoitikia wema wake kwa kughafilika na kutoshukuru.
Kinachojalisha si wingi wa ulichopewa, bali ni athari ambayo baraka ilikuwa nayo kwenye moyo wako na kazi yako. Je, ilikuongezea sifa, unyenyekevu, na utiifu, au ilikukengeusha kutoka kwa baraka?
Kisha Aya ikamalizia kwa kusema:
“Ikiwa nyinyi mnamuabudu Yeye.”
Hapa maana kuu ambayo Aya nzima imepangwa inaonekana;Kumshukuru Mungu si jambo la ziada kwa utumwa Wake, bali ni mojawapo ya mahitaji yake.
Yeyote anayempwekesha Allah kwa ajili ya ibada, na akajua kwamba Yeye pekee ndiye mpaji wa haki, ana haki ya kumhimidi na kumshukuru, na kutoifanya neema yake kuwa ni msaada katika maasi.
Zingatia uhusiano huu kati ya tauhidi na shukrani!
Muumini anamhimidi Allah sio tu kwa sababu baraka imeafikiana na matamanio yake, bali ni kwa sababu anamjua Mola wake Mkarimu, na anajua kwamba kila lililo jema kwake linatokana na fadhila zake, na kwamba Yeye, Utukufu ni Wake, anastahiki kusifiwa kwa kila hali.
Amesema Allah Mtukufu:
﴿Na Mola wako Mlezi aliporuhusu: “Mkishukuru, nitawazidishia, lakini mkikufuru, basi adhabu yangu ni kali.” [Ibrahim: 7].
Kushukuru ni sababu mojawapo ya kuzidisha baraka na baraka, kama vile kutokuamini kwao ni sababu ya kukabiliwa na kutoweka kwao na kuadhibiwa.
Lakini si kila shukrani husababisha ongezeko la fedha au wingi wa bidhaa;Kuongezeka kwa baraka kunaweza kuwa katika baraka zake, au kumwezesha mtumishi kuitumia vyema, au katika malipo ambayo Mungu amemwekea.
Moja ya mambo makubwa ambayo Allah humpa mja ni kumpa baraka, na kisha kumwezesha kushukuru kwa hilo.Mafanikio ya shukrani ni baraka nyingine inayohitaji shukrani.
Aya hii inatufundisha kwamba utumwa kwa Mungu unaenea hadi kwenye undani wa maisha ya kila siku, na kwamba baraka ambazo tumezoea zinaweza kuwa miongoni mwa milango mikubwa ya kujikurubisha kwa Mungu ikiwa tutaipokea kwa sifa na kuzitumia katika yale yanayompendeza.
Tulijifunza kwamba shukrani si maneno tu, bali ni hali ya kukiri neema ya Mungu, na kitendo kinachoonyesha heshima kwa ajili ya jambo Lake, na haki katika kufaidika na kile Alichotoa.
Hebu mwamini achukue muda ajitafakari mwenyewe:
Je, ninamkumbuka Mungu na kumsifu wakati baraka zinapokuja, au sihisi thamani yake mpaka nizipoteze?
Je, nitumie pesa, afya, na nguvu ambazo Mungu amenipa kufanya yale yanayompendeza, au natafuta msaada kutoka kwa baadhi ya baraka Zake ili kumpinga Yeye?
Je, ninakengeushwa na kuomba riziki zaidi badala ya kushukuru kwa yale ambayo Mungu amenipa?
Moja ya aina kubwa za mali ni moyo wa mtu kumshukuru Mola wake, kutambua neema zake katika kidogo na nyingi Alizopewa, na kufanya riziki mbele Yake kuwa ni msaada kwa utiifu wake, sio pazia la upendo Wake.
Ametakasika Allah, anakupa baraka, kisha, kwa kumhimidi kwa hilo, anakufungulia mlango wa kuridhika kwake.Jinsi ukarimu wake ulivyo mkuu, na haja yetu ya mioyo inayotambua neema yake na isiyopuuza kumshukuru ni kubwa kiasi gani!
Ewe Mola tujaalie yale yanayojuzu, mema, na yenye baraka, mioyo yenye shukrani, ndimi zenye kusifu, na viungo vinavyotumia baraka zako katika yale yanayokupendeza.
Ewe Mola, tusaidie kukukumbuka, kukushukuru, na kukuabudu vizuri, wala usitujaalie kuwa miongoni mwa walioghafilika na fadhila Zako, na utujaalie ulichotupa kuwa ni msaada katika kukutii Wewe na kuwa ni sababu ya kukuridhisha.
Kisha Mola wetu Mlezi atasema:
﴿Hakuharimishieni mzoga tu, na damu, na nyama ya nguruwe, na kilicho wekwa wakfu kwa asiyekuwa Allah. Basi mwenye kulazimishwa, si mwenye kuruka mipaka wala kuruka mipaka. Hakuna dhambi juu yake. Hakika Allah ni Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu.(Al-Baqarah: 173)
Baada ya Allah kuwaamrisha Waumini kula katika vitu vizuri alivyowaruzuku, na kuwalingania kumshukuru kwa neema zake, Aya hii ilikuja kuwaeleza baadhi ya vyakula alivyowaharamishia, kisha ikafungua mlango wa ruhusa pale inapobidi, na ikakhitimisha kwa kutaja msamaha wake na rehema zake.
Fikiria mchanganyiko huu mkubwa wa kukataza na kuwezesha!
Allah aliyeruhusu mambo ya kheri kwa waja wake ni yule ambaye amewakataza kwa hekima na elimu yake anayoyataka, kisha hakufanya uharamu wake kuwa sababu ya kuangamia kwao ikiwa ulazima uliwalazimu kufanya aliyowakataza.
Hapa kuna maana kubwa ya utumwa: kwamba Muumini anapokea kutoka kwa Mola wake hukumu za kukataza na kuruhusiwa kwa kunyenyekea;Anakaa ndani ya mipaka yake anapoharamisha, na ana uhakika wa rehema yake anaporuhusu.
Utumwa hauko katika mtu kuchagua kutoka kwa hukumu za Allah yale yanayomfaa matakwa yake, bali ni kujisalimisha kwa sheria yake wakati wa utele na dhiki, na katika kutambua hekima Yake na katika yale mambo yake yamefichwa kwake.
“Ni haramu kwenu tu”
Katika Aya hii, Mungu alitaja vitu vinne vilivyoharamishwa: wanyama waliokufa, damu, nguruwe, na kile kilichowekwa wakfu kwa asiyekuwa Allah.
Mnyama aliyekufa ni mnyama aliyekufa bila kuchinjwa kwa mujibu wa sheria ya Kiislamu, isipokuwa tu zilizotajwa katika Sharia, na kinachomaanishwa na damu hapa ni damu iliyomwagika, kwani Allah ameiwekea mipaka kwa kusema:
“Au damu iliyomwagika” [Al-An’am: 145].
Al-Saadi, Allah amrehemu, alitaja kuwa makatazo haya hayakomei kwenye vyakula vyote vilivyoharamishwa;Maandishi mengine yalisema maamuzi juu ya vyakula vingine.
Na tazama jinsi Qur’an inavyomfundisha Muumini kuifanya sheria ya Allah kuwa mizani ya kupima kile kinachoruhusiwa na kilichoharamishwa, ili asifanye chochote kuwa halali kwa sababu ya kukitamani, na wala hakatazi kitu kwa sababu tu anaona ni gumu au amechukizwa nacho.
Tamaa na chuki sio ushahidi unaojitegemea wa uamuzi wa kisheria, bali ni marejeleo ya kile ambacho Mungu ameruhusu au kukataza.
Hapa inajitokeza maana sahihi ya imani: kwamba Muumini hafanyi ufahamu wake wa hukumu zote za sheria kuwa ni sharti la kumtii Mola wake.
Huenda mtu akatambua baadhi ya hukumu na maslahi katika jambo au katazo, na vipengele vingine vyake vinaweza kufichika kwake, lakini anajua kwamba Mola wake ndiye Mwenye hekima kuliko mahakimu na anajua zaidi yanayowafaa waja wake.
Amesema Allah Mtukufu:
“Je, hamjui Aliyemuumba, na Yeye ni Mpole, Mjuzi wa yote” [Al-Mulk: 14].
Kujisalimisha haimaanishi kwamba muumini anajizuia kutafakari hekima ya hukumu, au kutafiti makusudio yao.Badala yake, kutafakari kwa usahihi huongeza ujuzi na uhakikisho wake.
Lakini tafauti ni kubwa baina ya mwenye kutafuta kufahamu hekima ya Mola wake Mlezi na kuzidisha imani yake, na mwenye kufanya upungufu wa elimu yake kuwa ni kisingizio cha kukataa yale yaliyothibitishwa na sheria yake.
Sehemu ya utukufu wa ufunuo ni kwamba hatujisumbui kuhalalisha hukumu za Mungu kwa madai yasiyothibitishwa ya matibabu au kisayansi; Hukumu ya Mungu ni ya kweli, iwe tunatambua vipengele vyote vya hekima yake au la.
Moja ya mambo makubwa yanayozuia moyo katika aya hii ni kwamba Allah hakutaja tu vitu vilivyoharamishwa kuhusiana na chakula chenyewe, bali pia alitaja:
“Na kile kilichowekwa wakfu kwa asiyekuwa Allah.
Yaani kile alichochinjiwa asiyekuwa Allah, sawa na kafara za washirikina, ambazo walikuwa wakiziendea nazo masanamu na miungu yao.
Hapa inaonekana kwamba hukumu za chakula katika Uislamu hazihusiani na manufaa ya kimaada na madhara pekee, bali pia zinahusiana na kanuni kuu ya dini: uaminifu wa ibada kwa Allah pekee.
Uchinjaji unaokusudiwa kumwabudu na kujikurubisha kwa mungu ni ibada, na hairuhusiwi kumpa asiyekuwa Allah.
Zingatia jinsi tauhidi ilivyo hata katika hukumu za kafara!
Hii inampa elimu muumini kwamba dini si ibada iliyojitenga na maisha, bali ni utumwa unaojumuisha imani, nia, na kazi yake, na inadhibiti uhusiano wake na kile anachokula, anachochuma na kutumia.
Baadhi ya vitendo vinaweza kufanana katika mwonekano wao wa dhahiri, lakini maamuzi yao yanatofautiana kulingana na ukweli na malengo yao.
Ni kubwa kiasi gani kwa mtu kuishi akijua kwamba Mungu ana haki moyoni mwake, nia yake, na kazi yake, na kwamba Tauhidi Yake haitenganishwi na undani wa maisha yake ya kila siku!
Kisha rehema ya Allah inakuja katika kusema kwake, Ametakasika:
“Basi anayelazimishwa”
Yaani, mtu ambaye alilazimishwa kwa lazima kula moja ya vitu hivi vilivyoharamishwa, lakini hakupata chochote kinachoruhusiwa kukidhi haja yake.
Fikiria jinsi Mungu hakufanya vitu hivi vilivyokatazwa kuwa njia ya uharibifu wa mtu ikiwa hakupata kitu kingine chochote, lakini badala yake alimruhusu yule aliye na uhitaji kile ambacho kingezuia ulazima.
Ni rehema kubwa inayodhihirisha kipengele cha hekima ya Sharia;Allah hawaamrishi waja wake kusimamisha katazo lililo dhahiri mpaka waangamie, na amewawekea kibali cha kuzihifadhi nafsi zao inapobidi.
Al-Saadi, Allah amrehemu, ameeleza kwamba iwapo ulazima utafikia kiasi cha kuogopa kifo, na asipate chochote cha kumzuilia hitaji lake isipokuwa katika vitu hivi vilivyoharamishwa, basi ale kutoka kwao kile ambacho kitahifadhi uhai wake, na huenda hata akalazimika kufanya hivyo;Kwa sababu kujihifadhi ni wajibu, na haijuzu kwa mtu kujitia katika maangamizo.
Hapa maana kubwa inakuwa wazi: kwamba hukumu ya kisheria inaweza kutofautiana kulingana na hali, na kwamba kile kilichokatazwa katika kesi ya uchaguzi kinaweza kuruhusiwa wakati wa lazima, na inaweza hata kuchukuliwa ikiwa kujihifadhi kunategemea.
Uchamungu sio kwamba mtu ajiepushe na ruhusa aliyopewa na Mungu mpaka aangamie. Bali uchamungu ni kumtii Allah katika yale Aliyoyaamrisha, na kuyaepuka aliyoyakataza, na kuchukua aliyoyaruhusu inapopatikana sababu yake.
Hili ni wasilisho kamili;Aliyeweka uharamu huo ndiye aliyeitunga leseni, na zote mbili zinatokana na hekima na rehema zake.
Lakini leseni haimaanishi kwamba mtu anaacha mipaka ya Mungu kando;Allah Mtukufu ameiwekea mipaka kwa kusema:
“Si kuvuka mipaka wala kuruka mipaka.”
Moja ya mambo mashuhuri ambayo wanavyuoni wa tafsiri wameyataja kuhusu hili ni kuwa mwenye haja si kutafuta haramu hali ya kuwa ana uwezo wa kufanya halali, na wala hazidi kiwango ambacho ulazima wake unasukumwa.
Maneno mengine yamepokewa kutoka kwa waliotangulia katika kueleza uasi na uadui, ikiwa ni pamoja na yale yanayohusiana na hali ya mwenye kufanya dhambi, lakini kuna hitilafu za kifiqhi kuhusiana na undani wa hilo.
Kizuizi hiki kina mafunzo makubwa ya nidhamu;Mja hafanyi haja yake kuwa ni kisingizio cha kuruhusu chochote anachotaka, wala hazidi kile ambacho Mungu amemruhusu kufanya. Bali, anasimama kwenye mipaka ya ruhusa kama vile anavyosimama kwenye mipaka ya azma.
Ulazima hauondoi utumwa, bali humhamisha mtumwa kwenye hukumu nyingine ya kisheria inayolingana na hali yake, huku akiwa bado ameamriwa kumcha Mungu.
Kwa hiyo kanuni inayojulikana sana ya kifiqhi: “Mahitaji yanaruhusu vitu vilivyoharamishwa,” na mafaqihi wanaifafanua kwa kusema kwamba kinachoruhusiwa kutokana na ulazima kinakadiriwa kulingana na kiwango chake.
Ubaguzi huo haupaswi kupanuliwa bila hitaji halali, wala usiwe na kikomo kwa mwenye uhitaji kuhusiana na uwezeshaji ambao Mungu ameufanya kwa ajili yake.
Ulinganifu huu ni mkubwa kiasi gani unaojumuisha kuhifadhi mipaka ya Mungu na kuhifadhi maslahi ya waja Wake!
Kisha Aya inahitimisha kwa kauli hii yenye kusadikisha:
“Hana dhambi juu yake, hakika Allah ni Mwenye kusamehe na Mwenye kurehemu.
Zingatia jinsi Mungu alivyoghairi dhambi kutoka kwa mwenye haja ikiwa alichukua kile Alichomruhusu inapobidi, akishikamana na mipaka ya ruhusa.
Katika kukubali uwezeshaji halali, hakuna ukosefu wa imani, hakuna ukiukwaji wa uchaji Mungu, na hakuna udhaifu katika kumtumaini Mungu; Bali ni kufuata sheria yake, Utukufu ni Wake.
Hapa lazima turekebishe maana ambayo inaweza kuwa na utata kwa baadhi ya nafsi: ugumu haukusudiwi kwa ajili yake mwenyewe, na ibada si kamilifu zaidi kwa sababu tu ni ngumu zaidi, bali ukamilifu wa ibada upo katika kupatana na sheria ya Mungu.
Subira katika kuacha haramu inaweza kuwa ni ibada pale mtu anapoweza, na kula kile ambacho kinamzuilia maangamizi kunaweza kuwa ni ibada pale mtu anapolazimishwa.
Katika hali zote mbili, mja anatafuta kuridhika kwa Mungu na kusimama na hukumu yake.
Kisha zingatia hitimisho la Aya yenye majina mawili mazuri ya Allah:
﴿Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu﴿.
Ni hitimisho kubwa iliyoje baada ya kutaja makatazo na ruhusa!
Kwani Yeye, Ametakasika, ni Mwenye kuwasamehe waja wake, Mwenye kuwarehemu, Anayajua madhaifu yao na haja zao, na Amewaruzuku kadri inavyohitajika.
Al-Saadi, Allah amrehemu, aliashiria kufaa kwa majina haya mawili kwa hali hii, na kwamba sehemu ya rehema ya Allah na msamaha wa mwenye kuhitaji ni ule wepesi aliomuwekea sheria, na matumaini kwamba atamsamehe kwa kosa lolote analofanya wakati haja yake ni kali.
Ni kubwa kiasi gani kumjua Mola wenu ambaye amekuwekeeni mipaka, kisha mjue kwamba Yeye ndiye Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu, asiyepuuza udhaifu wenu na haja zenu!
Mwenye kuyajua haya haichukulii rehema ya Allah kuwa ni kisingizio cha kuwa mpole katika makatazo Yake, wala hafanyi utukufu wa hukumu zake kuwa sababu ya kuzidisha na kukataa maafikiano yake.
Bali ikaingia moyoni mwake kusujudu jambo, na utiifu mzuri, na yakini katika rehema ya Mola wake Mlezi.
Aya hii inatufundisha kwamba sheria ya Mungu inategemea ujuzi, hekima, na rehema, na kwamba utumwa wa kweli unaonekana katika suala la uchaguzi na pia katika kesi ya lazima.
Tumejifunza kwamba muumini hafanyi matamanio yake kuwa chanzo cha uchambuzi na katazo, na wala hafanyi ukosefu wake wa ufahamu kuwa sababu ya kupinga yale ambayo yamethibitishwa juu ya hukumu ya Mungu.
Pia tulijifunza kwamba kukubali ruhusa halali hakupingani na uchamungu, bali kunaweza kuwa sehemu yake kamili.Kwa sababu uchamungu haujumuishi mtu kujichagulia chochote anachotaka cha ukali au urahisi, bali kufuata utawala wa Mungu popote alipo.
Hebu tuchukue muda wa kuwajibika na sisi wenyewe:
Je, ninapokea hukumu za Mungu kwa utii, hata kama baadhi ya hukumu zao zimefichwa kwangu?
Je, niwe mwangalifu kujua mipaka ya ulazima na uhalali, ili nisiyapanue kwa dhulma, na nisiyakatae nikihitaji?
Je, ninazitazama hukumu za sharia kuwa ni sehemu ya rehema ya Allah na elimu ya waja wake, au ninazipima kulingana na kile ambacho nafsi yangu inaelekea, sawa sawa na ukali au upole?
Ukamilifu wa utumwa ni kusimama ndani ya mipaka ya Allah kutokana na upendo na uchaji, na kukubali maafikiano yake kwa kutegemea hekima na rehema zake.Usitamani kukufanya uzembe, wala kutia chumvi hakukufanye ukanushe aliyoiruhusu Allah.
Ewe Mola, tujaalie ufahamu wa dini yako, utiifu kwa utawala wako, utiifu kwa mipaka Yako, na utujalie hekima na rehema zako.
Ewe Mola tulinde dhidi ya kupita kiasi na kughafilika, na utujaalie tuwe miongoni mwa wale wanaokuabudu kwa ilimu na utambuzi, na wanaokubali matakwa Yako na maafikiano yako kwa namna unavyoridhia. Hakika Wewe ni Mwenye kusamehe, Mwenye kurehemu.
Kisha Allah anasema:
“Hakika wale wanaoficha aliyoyateremsha Allah katika Kitabu na wakakibadili kwa thamani ndogo, hao hawachukui chochote matumboni mwao ila moto, na Allah hatazungumza nao Siku ya Kiyama, lakini hatawatakasa, na watapata adhabu chungu.” (Al-Baqarah: 174).
Baada ya Allah kubainisha hukumu za kile kinachoruhusiwa na kilichoharamishwa kuhusu vyakula, Aya hii inadhihirisha moja ya aina hatari sana za faida iliyoharamishwa.Mtu anapotumia kuficha kile ambacho Mungu amefichua kama njia ya kupata pesa, au kudumisha hadhi na ushawishi, anaogopa kwamba vitatoweka ikiwa ukweli utafichuliwa.
Mpito huu una maana kubwa.Chakula kinaweza kuwa haramu chenyewe, au kikakatazwa kwa sababu ya namna kilivyopatikana, na hapa ufisadi wa faida unafikia kiwango kikubwa sana ikiwa ni bei ya kusaliti wahyi na kuwanyima watu mwongozo.
Fikiria mpango huu wa kupoteza!
Elimu aliyoiteremsha Allah kwa ajili ya kuwaongoza waja wake. Watu wengine huitumia kama njia ya kupata bidhaa za muda mfupi, na wanaficha ukweli wa ukweli kwa sababu wanaogopa kwamba kwa kuifichua masilahi na hadhi zao zitapotea.
Je, ni hasara gani kubwa kuliko mtu kuuza mwongozo aliokabidhiwa kutoka kwa Allah, ili kupata kitu kutoka duniani ambacho hakina thamani yoyote ikilinganishwa na kile kinachomngoja katika maisha ya baada ya kifo?
“Wanaficha aliyoyateremsha Allah katika Kitabu”
Fikiria maneno ya Allah: “Yale ambayo Mungu Amefichua.”
Wanachoficha sio maoni ya kibinafsi ambayo wanaweza kutoa kulingana na masilahi yao, bali ni wahyi ulioteremshwa na Allah, ambaye maelezo yake yamekabidhiwa kwa wale wanaojua.
Ibn Kathir, Allah amrehemu, ameeleza kuwa Aya hiyo inazungumzia wale miongoni mwa Watu wa Kitabu walioficha maelezo ya Mtume Rehema na Amani zimshukie, na dalili za bishara yake, kwa kuogopa watu wasije wakamfuata na kupoteza uongozi na manufaa waliyoyapata.
Walijua ukweli ambao ungewaongoza kwenye imani na uwazi, lakini walipendelea bahati ya kidunia waliyokuwa wakipata.
Hapa hatari kubwa ya sayansi inaonekana;Kwa mtu kujua ukweli, basi tatizo si kutojua kwake, bali ni hofu yake ya kile ambacho anaweza kupoteza ikiwa atafichua.
Mtu anaweza kujua anachopaswa kusema, lakini anaogopa kwamba atamkasirisha mtu mwenye ushawishi, kupoteza kibali cha kundi lake, au kushuka kwa msimamo wake kati ya watu, kwa hiyo anachagua kunyamaza wakati lazima aseme, au anabadilisha uwasilishaji wa ukweli ili maslahi yake yasiathiriwe.
Tofauti ni kubwa jinsi gani kati ya mtu ambaye anashikilia ujuzi kama amana na kuitekeleza akitafuta uso wa Mungu, na mtu anayeitumia kama njia ya kuridhiana na ukweli!
Allah alisema:
Na pale Allah alipochukua ahadi kwa wale walio pewa Kitabu: “Utakibainisha kwa watu wala hutakificha. Lakini waliitupa nyuma ya migongo yao na wakaibadilishia thamani. kidogo. Basi ni ubaya wanayonunua. (Al Imran: 187).
Fikiria jinsi aya hizo mbili zinavyochanganya kuficha ujuzi na kununua kwa bei ndogo!
Elimu ya Sharia si pambo la mtu kujifakhirisha, wala si bidhaa ya kuuza ukweli kwa anayelipa zaidi. Bali, ni uaminifu mkubwa, na ina haki ya kufanywa kwa uaminifu na uaminifu.
Sio kila ukimya juu ya suala fulani ni wa kulaumiwa.Mtu anaweza kunyamaza kwa sababu ya ukosefu wake wa ujuzi, au kuthibitisha kile kinachowasilishwa, au kwa kuzingatia hekima ya kisheria inayoheshimiwa.
Bali, lengo la tishio hilo ni mtu ajue ukweli ambao ni lazima atangaze, kisha kwa makusudi kuuzuia kwa ajili ya manufaa ya kidunia.
Na wananunua kwa bei ndogo.
Mungu hakusema tu kwamba wanachukua bei, bali aliielezea kwa kusema:
“Bei ndogo.”
Ni neno lililoje linalodhihirisha ukweli wa ulimwengu huu likilinganishwa na maisha ya baada ya kifo!
Kile ambacho mtu anaweza kupata ni pesa nyingi, cheo cha juu, au uvutano ulioenea, lakini bado ni kidogo ikiwa bei yake ni kupuuza haki za Mungu.
Al-Qurtubi, Allah amrehemu, ametaja kuwa moja ya sababu za kumtaja kuwa ni wachache ni ufupi wa muda wake na matokeo yake mabaya.
Sio kila bei ni ndogo machoni pa watu, lakini inakuwa ndogo inapokabiliwa na haki ambayo mmiliki wake amepoteza, na ghadhabu na mateso ya Mungu ambayo amejidhihirisha kwayo.
Fikiria jinsi mtu anaweza kuuza amana yake bila kupokea pesa!
Bei ya ukimya inaweza kuwa sifa anayotarajia, hadhira anayoogopa kupoteza, hadhi aliyoizoea, au idhini ya kundi asilotaka kutokubaliana nalo.
Anaweza kujizuia kueleza ukweli, si kwa sababu hajui, bali kwa sababu anajua kuwa kuudhihirisha kutamgharimu kitu katika kile anachokipenda.
Hapa mtihani wa ikhlasi unaonekana: Je, ukweli unabaki kuwa mpenzi kwako wakati kauli yake inakuwa sababu ya kupoteza faida uliyoizoea?
Maana si kwamba kila anayefaidika na elimu ya kufundisha ameuza dini yake;Kuchukua elimu kuna hukumu zake halali, lakini kinacholaumika ni kupata pesa au kujivunia bei ya kuficha au kupotosha ukweli.
Suala si kuwepo kwa manufaa tu, bali ni ukweli wa kile mtu alichofanya ili kuipata, na je, alitimiza amana ya elimu au kuisaliti?
Jambo la hatari zaidi kuhusu bei ndogo sio kiasi cha kile mtu anachochukua, bali ni ukubwa wa kile anachoacha ili kukipata.
Kisha ikaja tishio linalodhihirisha ukweli wa mpango huu:
“Hao hawali matumboni mwao ila moto.”
Zingatia taswira hii adhimu ya Qur’ani!
Mtu anaweza kuona pesa alizokusanya, chakula alichonunua, na starehe aliyoipata, lakini haoni hatima inayomngoja kwa sababu ya vitu haramu alivyovipata.
Kisha Qur’an inadhihirisha ukweli juu ya faida hii na matokeo yake, na inaeleza kwamba wanachokula kwa sababu ya kuficha haki kinawafikisha tu Motoni.
Al-Tabari, Allah amrehemu, ameieleza Aya hiyo kuwa wanakula kitakachowaingiza Motoni, na wafasiri pia wametaja usemi huo katika uwakilishi wa adhabu ya Moto watakayoteswa kwayo Siku ya Kiyama.
Hii ina maana kubwa: mtu anaweza kudhani kuwa alishinda kwa sababu amepata manufaa ya haraka, na alichopata ndicho chanzo cha hasara yake kubwa.
Si kila pesa iingiayo mkononi mwa mtu ni baraka kwake, wala faida aliyoipata si ushahidi wa kufaulu, wala hasara ya kidunia haiepukiki ni kheri kwa mwenye nayo.
Mtu anaweza kupoteza pesa au cheo kwa sababu alikataa kuridhiana juu ya ukweli, kwa hiyo alichokosa katika ulimwengu huu kingekuwa kidogo sana kuliko kile alichojihifadhi kwa ajili ya uaminifu na uaminifu.
Mwingine anaweza kupata pesa au ufahari kwa kuficha ukweli, na akafikiri kwamba ameyasimamia vyema maisha yake ya kidunia, na amejiweka wazi kwenye adhabu ambayo Mungu amemtishia.
Mwenye hekima hapimi faida yake kwa kile unachompa leo pekee, bali kwa kile anachopaswa kuhesabu anaposimama mbele za Mungu.
Kisha tishio linazidi kwa kauli yake Mola Mtukufu:
“Na Allah hatasema nao Siku ya Kiyama, wala hatawatakasa.
Yaani haongei nao kwa maneno ya heshima na ya kuridhisha, wala hawasafishi na uchafu wa ukafiri wao na dhambi zao, wala hawasifu kwa sifa zinazokubalika, kama walivyoeleza wafasiri.
Fikiria kitendawili hiki chungu!
Mtu huificha haki ili kudumisha sifa za watu na msimamo wake kati yao, lakini kisha anajiweka wazi kwenye kunyimwa maneno ya heshima na kuridhika na ridhaa ya Mungu Siku ya Kiyama.
Ni faida gani ya kusifu uumbaji ikiwa bei yake ni ghadhabu ya Muumba? Je, hadhi ya mtu ina thamani gani kati ya watu waliohifadhiwa kwa usaliti wa uaminifu, ambayo mmiliki ataulizwa mbele ya Mungu?
Mojawapo ya majaribu makubwa ya elimu ni kwamba inageuka kutoka kwenye njia ya kumcha Mungu na kuwa njia ya kujiinua, na kwamba wasiwasi wa mmiliki wake wa kuhifadhi sura yake mbele ya watu inakuwa kubwa zaidi kuliko wasiwasi wake wa kufanya ukweli.
Na akasema Allah Mtukufu:
“Hakika ni wale tu katika waja wake wanaomcha Allah ni wajuzi” [Fatir: 28].
Elimu inayomnufaisha mwenye nayo ni ile aliyoirithi kwa kumcha Mungu na kumcha, na kumtia moyo kuwa mkweli, mkweli, na kufanya kazi.
Haikusudiwi kuwa kila aliyekosea katika jambo, au akajaribu sana lakini hakufanikiwa, ameingia kwenye onyo hili;Kosa linalozingatiwa kuwa la bidii sio kuficha ukweli kwa makusudi, na kuhukumu nia za watu kunahitaji maarifa, haki, na uthibitisho.
Lakini aya hii inaweka mbele ya kila mwenye elimu swali ambalo halipaswi kupuuzwa:
Je, ninatafuta ridhaa ya Allah kwa elimu yangu, au natafuta nayo hadhi ambayo inanifanya niogope kuipoteza kuliko ninavyoogopa kupuuza uaminifu Wake?
Kisha Aya inahitimisha kwa kauli yake Mola Mtukufu:
“Na watapata adhabu chungu.
Matokeo ya waliyoyafanya hayaishii katika kupoteza baraka katika dunia hii, bali tishio linaenea hadi kwenye maisha ya baada ya kifo, ambapo kiasi cha kile walichopoteza kitaonekana pale walipotoa starehe ya muda mfupi kwa mwongozo wa Mungu.
Aya hii inatufundisha kwamba elimu ni amana, na kwamba moja ya khiyana kubwa zaidi yake ni kuficha ukweli ambao lazima ufunuliwe ili kutafuta pesa, ushawishi, au idhini ya watu.
Tulijifunza kwamba kile kinachopatikana kwa kupuuza haki za Mungu ni bei ndogo, bila kujali jinsi inaweza kuonekana kubwa katika mizani ya dunia, na kwamba hasara ya faida ni ndogo kuliko kupoteza uaminifu.
Muumini hatakiwi kuzungumza juu ya yale ambayo si mazuri, au kuongoza katika kila suala, bali awe mkweli katika yale anayoyajua, yaliyothibitishwa katika yale anayoyawasilisha, mwaminifu katika yale anayoyabainisha, mnyenyekevu ikiwa ni mjinga, na kusahihisha akikosea.
Hebu tuchukue muda wa uwajibikaji na sisi wenyewe:
Je, ninataka ukweli ujitokeze, au ninataka kile ambacho ni cha manufaa yangu kitoke ndani yake?
Ikiwa wajibu wa ufafanuzi unakinzana na faida ambayo ninaogopa kupoteza, je, kuridhika kwa Mungu ni kubwa kwangu kuliko faida hiyo?
Je, mimi nina shauku juu ya ukweli wa yale ninayowasilisha kutoka kwa Allah na Mtume Wake, Allah amfikishie rehema na amani, au mimi kimsingi nina shauku ya kukubaliwa, kusifiwa, na kuathiriwa na watu?
Moja ya hasara kubwa zaidi ni kwa mtu kuuza kweli aliyokabidhiwa kwa bei inayoweza kuharibika, na mojawapo ya mafanikio makubwa zaidi ni kubaki mwaminifu kwa mwongozo wa Mungu, hata akikosa kuupata ulimwengu huu kadiri anavyokosa.
Ee Mungu, tujaalie elimu yenye manufaa, hofu ya kweli, na mioyo isiyouza kuridhika Kwako kwa chochote katika ulimwengu huu.
Ewe Mola tulinde tusiifiche haki baada ya kuijua, na kuipotosha ili kuwaridhisha watu, na utujaalie tuwe waaminifu katika yale uliyotufunza, wakweli katika tunayoyasema, wakweli katika yale tunayoyatenda, wala usiifanye elimu yetu kuwa ni hoja dhidi yetu siku ya kukutana nawe.
Kisha Allah anasema:
“Hao ndio walio nunua upotofu kwa uwongofu na adhabu kwa maghfira. Lakini wana subira gani Motoni?” [Al-Baqarah: 175].
Baada ya Allah kuwatishia wale wanao ficha yaliyoteremshwa katika Kitabu na wakaibadilisha kwa thamani ndogo, inakuja Aya hii ili kubainisha ukweli wa waliyo kuwa wakiyafanya;Suala hilo halikuwa faida ya kidunia tu waliyoipata, bali ni faida ya hasara ambayo kwayo walibadilishana upotofu kwa uwongofu, na sababu za adhabu kwa sababu za msamaha.
Fikiria jinsi Qur’an ilivyoonyesha chaguo lao kwa namna ya kununua na kuuza!
Walikuwa na mwongozo mikononi mwao ambao ungewawezesha kuijua haki na kuifuata, lakini waliipendelea zaidi kuliko maslahi na matamanio yao, mpaka yale waliyoyadhania kuwa ni faida yakawa sababu ya hasara yao katika maisha ya akhera.
Ni hasara iliyoje mtu anapopata kitu kutoka kwa ulimwengu huu, na kupoteza katika njia yake nini ilikuwa sababu ya wokovu wake na Mungu!
Allah hakusema tu kwamba wamepotea, bali alisema:
“Walinunua makosa kwa mwongozo.”
Usemi huu unaonyesha ukubwa wa chaguo lao.Wakajitenga na uwongofu ambao wangeushika, na wakachagua badala yake upotofu.
Ni mojawapo ya aina kali zaidi za hasara;Kwa sababu mtu anaweza kuwa hajui kweli na akahitaji mtu wa kumfundisha. Hata hivyo, ikiwa atajifunza katika uwongofu ni ushahidi gani ulio juu yake, kisha uwongo ukampendelea ili kuhifadhi maslahi au hadhi, huo ni upotofu hatari zaidi.
Hapa muumini anapaswa kuogopa nafsi yake, asije akajua kilicho sawa, kisha afanye kazi kwa bidii kwa sababu kurudi kwake kutamgharimu kitu cha kile anachopenda.
Anaweza kuhitaji kukiri kosa ambalo ametetea kwa muda mrefu, au kuacha faida ambayo amezoea, au kusema ukweli ambao anahofia utawakasirisha watu wengine kwa kuufunua.
Jaribio si mara zote katika kujua ukweli;Jaribio linaweza kuwa gumu zaidi kujibu wakati linapingana na hamu na riba.
Lakini muktadha wa Aya lazima ubaki pale pale;Inazungumzia wale walioficha wahyi na wakapendelea upotevu, na si sawa kufanya kila kosa au udhaifu ambao Muumini anaangukia sawa na maelezo haya.
Badala yake, tunajifunza kutokana na matokeo yao, na tunamwomba Mungu asifanye yoyote kati ya bahati zetu kuwa kipenzi zaidi kwetu kuliko mwongozo Wake.
Kisha Qur’ani inadhihirisha upande mwingine wa mkataba huu:
“Na adhabu inakuja pamoja na msamaha.”
Kama vile walivyobadilisha upotofu na kuweka mwongozo, walibadilisha sababu za mateso na kile kilichokuwa sababu ya msamaha wa Mungu na uradhi.
Fikiria tofauti hii ya ajabu!
Uwongofu hupelekea kwenye msamaha, na upotofu hupelekea kwenye adhabu, kisha mtu huchagua njia ya pili kwa ajili ya pesa, ufahari, au faida isiyodumu!
Ni nini kinachofanya bahati ya haraka kuwa kubwa katika nafsi ya mtu kuliko kuendelea kuishi kwa kudumu?
Ni kughafilika na matokeo, pale moyo unaposhughulika na yale unayoyapokea sasa, na haufikirii yale yatakayoulizwa kesho.
Kupoteza pesa, vyeo, au idhini ya baadhi ya watu kunaweza kuonekana kuwa kali, lakini ni mbaya zaidi kwa mtu kuweka vitu hivi kwa gharama ya dini yake.
Si kila hasara katika dunia hii ni mbaya, kama vile si kila faida ndani yake ni nzuri.Badala yake, kiasi cha faida na hasara kinajulikana na matokeo kutoka kwao na Mungu.
Kufaulu kunakuwaje pale Allah anapomjaalia mja ufahamu ambao huona yaliyo nje ya upesi, basi asiuze anachotaraji kutokana na msamaha wa Mola wake Mlezi kwa thamani inayopita.
Kisha inakuja hitimisho ambalo linatoa madhumuni ya tishio:
“Wana subira kiasi gani Motoni?”
Wafasiri wametaja maana yake, na Al-Tabari, Allah amrehemu, akadokeza kwamba kinachokusudiwa ni: Wamethubutu kiasi gani kuelekea Jahannam, na jinsi wanavyofanya vitendo vikali vinavyohitaji hilo!
Al-Hasan Al-Basri, Allah amrehemu, amesema kuhusu maana ya Aya: Hawana subira nayo, bali ni wajasiri walioje Motoni.
Makusudio si kusifu subira yao, bali ni kustaajabia kuthubutu kwao katika yale yanayopelekea mateso, na kuwakemea kwa ajili ya uchaguzi huu mbaya.
Fikiria kitendawili hiki!
Huenda mtu asibebe hata kiasi kidogo cha maumivu ya kidunia, kisha akathubutu kumuasi Mungu na kusisitiza juu ya yale yanayomchukiza, kana kwamba matokeo ya hayo hayamhusu.
Huenda ikawa vigumu kwake kurejea katika haki, na inaweza ikawa vigumu kwake kuachana na faida iliyoharamishwa, kwa hivyo anapendelea kubaki kuliko batili, ijapokuwa ugumu wa kutubia hapa duniani haufananishwi na aliyowaandalia Allah watu wa ukafiri na wanaokengeuka.
Ni aina gani ya subira hii inayotumika katika kushikamana na sababu za maangamizo, huku mwenye nayo akiona tabu kuwa na subira katika njia itakayomuokoa?
Hapa Muumini anajifunza kuwa subira yenye kusifiwa si kustahimili shida tu, bali ni kuistahimili kwa njia inayompendeza Mungu, na uthabiti katika ukweli hata kama unapingana na kile nafsi inachotamani.
Uvumilivu katika utiifu, subira katika kujiepusha na maasi, na kujitahidi kwa nafsi yako kuwa mwadilifu, yote hayo ni milango yenye heshima ambayo mja huweka nguvu zake na kutaraji malipo ya Mola wake Mlezi.
Ama kung’ang’ania uwongo kwa sababu tu ni vigumu kurudi kutoka kwake, sio nguvu wala uimara unaosifiwa. Badala yake, inaweza kuwa moja ya sababu kali za hasara.
Aya hii inatufundisha kwamba uchaguzi haupimwi kwa manufaa yao ya haraka tu, na kwamba moja ya upungufu mkubwa ni mtu kuujua uwongofu na kisha kuuacha kwa ajili ya manufaa ya muda mfupi.
Tulijifunza kwamba subira ambayo ni lazima kujitahidi ndiyo hutusaidia kumtii Mungu na kushikamana na kweli, bila kusisitiza juu ya kosa ambalo tumezoea au dhambi ambayo tumeizoea.
Hebu muumini achukue muda kujifikiria mwenyewe:
Je, ninapata ugumu wa kurejea kosa ambalo limekuwa wazi kwangu, kwa sababu kulikubali kunaathiri hadhi yangu au kiburi changu?
Je, niachane na baadhi ya yale ninayojua ni wajibu kwa kuhofia kupoteza manufaa ya dunia hii?
Je, ninaweza kustahimili ugumu wa utii kama vile ninavyobeba ugumu wa kutafuta ninachotamani kutoka katika mambo ya maisha?
Mafanikio makubwa zaidi ni kwamba uwongofu ni mpendwa kwako zaidi kuliko faida zako, na kwamba msamaha wa Allah ndio jambo kuu zaidi unalotarajia, na kwamba unatoa subira na nguvu zako kwa jina la kile kitakachokuokoa utakapokutana Naye.
Ewe Allah, usiifanye dunia hii kuwa ni jambo kubwa kwetu, na wala usitufanye kuwa miongoni mwa wanaobadilisha uongofu kwa upotovu, na utujaalie ufahamu unaoijua haki, na moyo unaonyenyekea kwayo, na subira ya kukutii na kukuasi.
Ewe Mola tusaidie turejee Kwako tukikosea, wala usiifanye bahati yetu kuwa ni pazia baina yetu na radhi Zako, na tufe kwa imani hali Wewe umeturidhia.
Kisha Mtukufu Anasema:
“Hayo ni kwa sababu Allah ameteremsha Kitabu kwa Haki, na hakika waliokhitalifiana katika Kitabu wamo katika fitna kubwa.” [Al-Baqarah: 176].
Baada ya Qur’an kuteremsha hali ya wale walioficha aliyoyateremsha Allah, na wakanunua upotofu kwa uongofu na adhabu ya msamaha, Aya hii inakuja kueleza sababu ya kustahiki kwao tishio hilo;Allah alikiteremsha Kitabu kwa haki, na akakifanya kuwa ni uwongofu kwa waja wake, lakini walijitenga na matakwa yake na wakaficha uwongofu wake yale yanayopingana na maslahi na matamanio yao.
Huu ni hitimisho kuu kwa aya hizi.Kwa Kitabu kilichoteremshwa ili kuwaongoa watu kwenye haki, baadhi yao wamekifanya kuwa ni siri, na upotovu, na fitina.
Ni hasara iliyoje mtu anapopewa nuru ya kumuongoza, kisha akayafanya matamanio yake kuwa ni pazia linalomzuia na nuru hiyo!
“Hayo ni kwa sababu Allah ameteremsha Kitabu kwa haki”
Zingatia ripoti hii ya Qur’ani:
“Kitabu kimeteremshwa kwa haki.”
Allah aliteremsha Kitabu chake chenye haki, kinachobainisha uwongofu na upotofu, na kinawalingania waja wake kwenye yale ambayo ni kwa manufaa yao na wokovu.
Ibn Katheer, Allah amrehemu, ameeleza kuwa Allah aliteremsha vitabu vyake kwa Mitume wake ili kudhihirisha haki na kubatilisha uwongo, na kwamba wale waliostahiki onyo katika Aya hizi waliasi yale waliyoamrishwa ya kuonyesha elimu na kufuata wahyi.
Hapa kunaonekana kanuni kubwa inayopaswa kutawala uhusiano wa Muumini na Qur’an: kwamba wahyi uliteremshwa ili kumuongoza mwanadamu na kurekebisha fikra zake na matendo yake, sio kufuata anachopenda na anachotaka.
Yeyote anayeelekea kwenye Qur’an kwa kutaka uongofu, anajifanya kuwa ni somo la kukaguliwa na kusahihishwa, na yuko tayari kuacha yale aliyoyazoea iwapo itaonekana kwake kwamba ni kinyume cha amri ya Allah.
Ama yule anayeyafanya matamanio yake kuwa msingi, anaweza kuomba kitu kutoka katika maandiko yanayounga mkono msimamo wake, na akapuuza yale yanayopingana nayo, mpaka chaguo lake likawa ni mtawala wa ufahamu wake wa wahyi.
Kuna tofauti kubwa kama nini kati ya hali hizo mbili!
Wa kwanza anauliza: Mungu anataka nini kutoka kwangu?
La pili linaweza kushughulishwa na swali lingine: Je! nitapataje katika maandishi kile kinachounga mkono kile ninachotaka?
Qur’an haikuteremshwa kwa ajili ya kushuhudia matamanio yetu, bali ni kuziongoza nyoyo zetu, kusahihisha matendo yetu, na kuturejesha kwenye haki wakati wowote nafsi zetu zinapoyumba kwayo.
Sehemu ya ukweli wa utumwa ni kwamba mtu anakubali kusahihishwa ikiwa kosa lake litadhihirika kwake, na haoni kurejea kwenye ukweli kuwa ni kushusha hadhi yake.
Kiburi hakitegemei mtu kuwa na msimamo katika kila kauli aliyowahi kusema, bali ni kuwa thabiti katika ukweli, hata kama hilo linahitaji kuhakiki kile alichokiamini au kukitetea hapo awali.
Kisha Allah Mtukufu anasema:
﴿Hakika walio khitalifiana katika Kitabu wamo katika fitna iliyo mbali.
Al-Saadi, Allah amrehemu, ameeleza kuwa miongoni mwa wale walioamini baadhi ya Kitabu na wakakikataa sehemu yake, au wakakipotosha na wakakibadilisha kwa yale yanayokubaliana na matamanio na malengo yao.
Hawakupata wahyi kwa kuunyenyekea na kuufuata, bali waliitikia aliyoyateremsha Allah kwa kuficha, upotoshaji, na kukengeuka, mpaka kukhitalifiana kwao kukawa ni mfarakano ulio mbali na haki.
Hii ina maana sahihi: kupotoka sio mara zote hutokea kwa kuacha maandiko kabisa, lakini badala yake inaweza kuwa kwa kuchagua kutoka kwao, hivyo kile kinachokubaliana na matamanio ya mtu kinakubaliwa, na kinachopingana nacho kinakataliwa.
Mtu anaweza kushughulika na dini kwa njia hii bila kutambua;Ana shauku juu ya hukumu zinazoafikiana na matamanio yake, na anaelemewa na kile kinachomtaka ahangaike na nafsi yake, au anatafuta ushahidi unaounga mkono maoni yake, na anapuuza yale yanayohitaji kuipitia.
Hapa mwanafunzi wa elimu anahitaji kutafuta ukweli wa lengo lake, na sio kufanya maandishi kuwa njia ya ushindi kwake mwenyewe.
Suala si kutafuta ushahidi unaoweza kuutaja, bali ni kuelewa ushahidi usoni mwake, na kutafuta makusudio ya Mungu kutoka humo kwa elimu na uadilifu.
Hata hivyo, sio kila tofauti katika tafsiri ya Qur’an au ufahamu wa hukumu umejumuishwa katika ahadi hii.
Wanasayansi wanaweza kutokubaliana katika masuala yanayohitaji ijtihad, kutokana na tofauti zao katika uthibitisho wa ushahidi, umuhimu wake, au njia za kuuchanganya, pamoja na ukweli wa mahitaji yao ya ukweli.
Kinacholaumiwa hapa ni kutofautiana kwa msingi wa kukataa haki, kupotosha wahyi, kuamini baadhi yake na kukufuru baadhi yake, au kufanya matamanio kutawala juu yake.
Haifai kwa mtu kutumia Aya hii kuwa ni kisingizio cha kumpoteza kila asiyekubaliana naye katika jambo linalozingatiwa la ijtihadi.
“Kuna mfarakano ulio mbali”
Mfarakano unaonyesha upinzani, utengano, na mzozo, na kuuelezea kwa mbali kunaonyesha ukali wa kukengeuka kwa masahaba wake kutoka kwa mwongozo.
Al-Saadi, Allah amrehemu, ametaja kuwa Kitabu kiliteremshwa kwa haki inayotaka watu wakubaliane juu yake, lakini waliokipotosha na wakakigeuza kwa matamanio yao wakatawanyika, wakakhitalifiana na wakaingia katika mifarakano.
Zingatia jinsi wahyi ni sababu ya uongofu na umoja unapopokewa kwa kunyenyekea, na kisha hitilafu za watu katika kukabiliana nayo huwa ni sababu ya mgawanyiko wanapotanguliza matamanio na maslahi yao mbele yake.
Tatizo si kwamba ukweli ni lazima uwe na utata, bali inaweza kuwa katika nafsi ambazo hazitaki kunyenyekea, au kwa maslahi ambayo huwafanya wale wanaoshikilia kuwa vigumu kurejea kwake.
Allah amewaamrisha Waumini wanapogombana warejee Wahyi, akisema:
“Basi mkikhitalifiana katika jambo lolote lirudisheni kwa Allah na Mtume ikiwa mnamuamini Allah na Siku ya Mwisho, hiyo ni bora na ina tafsiri bora zaidi” [An-Nisa’: 59].
Huu ndio usawa unaopaswa kubaki katika maisha ya muumini;Kurejea kwa Allah na Mtume wake, Allah amfikishie rehema na amani, iwe ndio marejeo wakati wa kutofautiana, na sio kuunga mkono watu au maoni tu.
Lakini kurudi huku kunahitaji maarifa, uaminifu, na unyenyekevu;Kuinua tu kauli mbiu ya kufuata Qur’an na Sunnah sio ushahidi wa usahihi wa ufahamu wa mtu juu yake.
Bali, ni muhimu kuchunguza ushahidi, kujua misingi ya kuielewa, kurejea kwa watu wa elimu, na kufanya uadilifu kwa mwenye kukiuka katika hali ambazo ijtihad inahalalishwa.
Ni kutukuza wahyi kwamba hatufanyi ufahamu wetu binafsi kuwa usio na dosari, sawa na kuutukuza kutofanya maneno ya wanadamu kuwa utawala wake.
Hapa athari ya unyenyekevu kuelekea ukweli inaonekana;Muumini hafurahii mpinzani wake ameshindwa, bali hufurahi ukweli unapoonekana, hata kama unaonekana kwenye ulimi wa mtu mwingine.
Haoni kukiri kosa kuwa ni kushindwa, bali anaona kuwa ni baraka kutoka kwa Mungu iliyomuongoza kwenye yale aliyokuwa hajui.
Aya hii inatufundisha kwamba Allah aliteremsha Kitabu chake kwa haki ili kuwaongoza waja wake, na kwamba moja ya sababu kubwa zaidi za upotofu ni kwamba wahyi unageuzwa kutoka kwenye mizani ambayo maneno yanawasilishwa kwenye maandiko yanayoegemezwa juu ya yale matamanio yanavyotamani.
Tumejifunza kwamba mfarakano wa kulaumiwa hautokani na tofauti tu ya ufahamu katika mambo ya ijtihad, bali ni kutoka katika kukengeuka ukweli, kuupotosha, na ushabiki kwa yale yanayopingana nayo.
Usiruhusu ujuzi wako kuwa njia ya kuhalalisha uchaguzi wako, na usiruhusu kushikamana kwako na maoni yako kukuzuie kuipitia, na usiruhusu ugomvi ukulazimishe kukataa kilicho sawa ikiwa itakujia kutoka kwa mtu ambaye hukubaliani naye.
Na tuchukue muda wa kuwajibika sisi wenyewe:
Je, nielekee kwenye Qur’an ili kujua Mungu anataka nini kutoka kwangu, au kutafuta ndani yake yale yanayounga mkono niliyoyachagua hapo awali?
Je, nifurahi ukweli unapoonekana, hata kama unaonekana kwenye midomo ya mtu ambaye sikubaliani naye?
Je, nina unyenyekevu wa kunisaidia kurudi ikiwa itanidhihirikia kwamba nilifanya makosa katika ufahamu, hukumu, au nafasi?
Mafanikio makubwa zaidi ni wahyi kutawala moyo wako, kutofuata matamanio yako, na kutafuta ukweli kuwa kipenzi zaidi kwako kuliko kushikamana na maoni yako, na Mungu akupe elimu inayokuongoza kufanya kazi na unyenyekevu na sio kwa kiburi na mifarakano.
Ewe Mola, ijaalie Qur’an kuwa nuru ya nyoyo zetu, iwe muongozo kwetu kwa haki, utujaalie kuifahamu na kuifanyia kazi, na utulinde dhidi ya kuipotosha, kuficha uongofu wake, na kufuata mielekeo katika kuifasiri.
Ewe Mola tujaalie ikhlasi katika kutafuta ilimu, uadilifu tunapohitilafiana, na unyenyekevu inapodhihirika haki, na uziunganishe nyoyo zetu katika uwongofu wako, na utuongoze kwenye haki juu ya yale yanayopingwa kwa idhini yako. Hakika wewe unamuongoza umtakaye kwenye Njia Iliyo Nyooka.
Kwa kumalizia
Hivyo, aya za robo hii ya Sura Al-Baqarah zinatushika mkono kutoka katika kuzitukuza taratibu za Allah hadi kutukuza wahyi Wake, kutoka kwenye ukweli wa tauhidi na kumpenda Allah hadi kwenye hatari ya kufuata matamanio ya mtu na wapinzani, na kutoka kwenye baraka ya riziki ya halali hadi kwenye ukweli na uaminifu.
Licha ya kutofautiana kwa maana hizi, zinaungana kwenye ukweli mkubwa: kumtumikia Allah si neno linalosemwa kwa ulimi, wala elimu iliyohifadhiwa kwenye kumbukumbu, bali ni maisha ambayo moyo na viungo vinasalimu amri kwa Allah Mtukufu, na radhi yake ndilo jambo kuu ambalo mja anaweza kuliomba, na uongozi wake ni mizani ambayo maneno yake, vitendo na uzito hupitishwa.
Na zingatia jinsi aya hizi zinavyodhihirisha kwamba jambo kubwa linalosimama baina ya mtu na muongozo linaweza lisiwe kukosekana kwa ushahidi, bali ni moyo unaoshikamana na matamanio yake, au nafsi ambayo inapata tabu kuachana na makosa yake, au upendo unaotanguliza utoshelevu wa viumbe kuliko kumtosheleza Muumba, au maslahi ya muda mfupi ambayo anayapendelea kuliko yule mwenye haki.
Ni kubwa kiasi gani tofauti baina ya mwenye kuzipokea Aya za Allah kwa moyo ulio nyenyekea, na hivyo akazidi kuamini na kunyenyekea kwao, na mwenye kuzisikia kisha akasonga mbele kana kwamba hawakuzungumza naye, na anayefanya wahyi kuwa ni mtawala juu ya nafsi yake, na anayejifanya nafsi yake na matamanio yake kuwa mtawala juu ya wahyi!
Suala ambalo aya hizi zinatukabili sio: Je, tumejua ukweli kiasi gani?Badala yake: Je, tuliitikia kiasi gani kwa yale tuliyojifunza kutoka kwake?Je, ni kwa kiasi gani Qur’an imebadilisha mioyo na matendo yetu?
Lengo sio tu sisi kuibuka kutoka kwenye baraza hili tukiwa na elimu iliyoongezeka, bali sisi tuwe na upendo ulioongezeka kwa Mungu, uchaji kwa ajili ya jambo Lake, na unyofu katika kufuata ufunuo Wake, na sisi kuwa na uwezo zaidi wa kujichunguza wenyewe, kugeuza makosa yetu, na kujitahidi dhidi ya yale yanayotuzuia tusimpendeze Yeye.
Amebarikiwa yule ambaye sio tu kwamba anaifanya Qur’an kuwa shahidi wa maelezo yake mazuri na elimu yake, bali pia anaifanya kuwa nuru ambayo kwayo anaweza kuona makosa yake mwenyewe, mizani ambayo kwayo hunyoosha njia yake, na mwongozo wa kufuata mpaka akutane na Mungu.
Ewe Mola, ijaalie Qur’an kuwa chemchemi ya nyoyo zetu, na nuru ya vifua vyetu, na muongozo wetu kwa yale unayoyapenda na kuridhika nayo.Na utujaalie nyoyo zinazokupenda na kukucha Wewe, nafsi zinazosilimu amri zako, na amali njema ambazo ni kwa ajili Yako tu.
Ewe Mola usitufanye kuwa miongoni mwa wanaoijua haki na wakaiacha, au waliosikia Aya zako lakini hawakufaidika nazo, au walio fadhilisha baraka za dunia kuliko uwongofu wako.Na utujaalie ikhlasi ya Imani, na ufuasi mzuri, na riziki njema, na shukurani za kudumu, na uthabiti katika Dini yako, mpaka tukutane nawe na uridhike nasi.
Sifa njema zote ni za Allah, Mola Mlezi wa walimwengu wote.










